Sabri Ülgener

Sabri Fehmi Ülgener, 1911 yılında İstanbul'da köklü bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası Fehmi Bey, Osmanlı bürokrasisinde görev yapmış bir memurdu. Ülgener, çocukluk ve gençlik yıllarını İstanbul'un entelektüel atmosferinde geçirdi. İlk ve orta öğrenimini İstanbul'un saygın okullarında tamamladıktan sonra 1929 yılında lise diplomasını aldı. Henüz genç yaşta tarih, felsefe ve iktisat alanlarına ilgi duymaya başladı.

Ülgener, 1930 yılında İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi'ne kaydoldu. Bu dönemde fakülte, Avrupa'dan — özellikle Almanya'dan — gelen mülteci akademisyenlerin etkisiyle güçlü bir entelektüel ortam sunmaktaydı. Alexander Rüstow, Fritz Neumark, Gerhard Kessler ve Wilhelm Röpke gibi isimlerin bulunduğu bu ortamda Ülgener, Alman tarihsel iktisat okulu geleneğiyle tanıştı. Özellikle Gustav Schmoller ve Werner Sombart'ın çalışmaları, onun düşünsel oluşumunun erken dönem referansları arasında yer aldı. 1935 yılında fakülteden mezun oldu.

Ülgener'in düşünsel oluşumunda Max Weber'in 'Protestan Ahlâkı ve Kapitalizmin Ruhu' adlı eseri belirleyici bir etki bıraktı. Weber'in Protestan ahlâkını kapitalizmin doğuşuyla ilişkilendirdiği analiz çerçevesi, Ülgener'e Osmanlı-İslam bağlamına uygulanabilecek özgün bir araştırma sorusu sundu: İslam dünyası ve Osmanlı toplumu neden Batı kapitalizminin geliştiği koşullara benzer bir ekonomik zihniyet üretemedi? Bu soru, Ülgener'in akademik kariyerinin merkezi sorusu hâline geldi. Mezuniyet sonrasında fakültede asistan olarak göreve başlayan Ülgener, 1942 yılında İstanbul Üniversitesi'nde iktisat tarihi alanında doktora çalışmasını tamamladı.

İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi'nde akademik kariyerine devam eden Ülgener, Osmanlı iktisat tarihini yalnızca olgusal ve istatistiksel bir perspektiften değil, sosyolojik ve kültürel bir bütünlük içinde ele aldı. Bu yaklaşım, ona dönemin Türk akademya çevrelerinde özgün bir konum sağladı. Özellikle Ömer Lütfi Barkan gibi dönemin önde gelen iktisat tarihçileriyle aynı akademik ortamı paylaşan Ülgener, çalışmalarını sistematik biçimde geliştirdi. 1948 yılında doçent unvanını aldı ve iktisat tarihi kürsüsünde ders vermeye başladı.

1951 yılında yayımlanan iki temel çalışması — 'İktisadi İnhitat Tarihimizin Ahlâk ve Zihniyet Meseleleri' ve 'Tarihte Darlık Buhranları ve İslam İktisat Siyaseti' — Ülgener'in olgunlaşmış teorik çerçevesini ortaya koydu. Bu çalışmalarda Osmanlı ekonomisindeki çözülme sürecini ve darlık krizlerini salt ekonomik etkenlerle değil, toplumun geniş ahlâk ve zihniyet dünyasıyla ilişkilendirdi. Merkezi tezi, İslam tasavvuf geleneğinin belirli yorumlarının — özellikle kalender tipinin — dünyevî çalışmaya, ticarî kâra ve sermaye birikimine karşı derin bir kayıtsızlık ya da isteksizlik ürettiği yönündeydi. Bu zihinsel yapı, Ülgener'e göre, Osmanlı iktisat hayatının dinamik bir kapitalist gelişme ortamı yaratamamasının önemli etkenlerinden biriydi.

1955 yılında profesörlüğe yükselen Ülgener, sonraki yıllarda derslerini ve araştırmalarını sürdürdü. 1962 yılında 'Milli Gelir, İstihdam ve İktisadi Büyüme' adlı ders kitabını yayımladı. Bu eser, onun salt bir zihniyet sosyoloğu değil, makroiktisat teorisine de hâkim bir iktisatçı olduğunu gösterdi. 1960'lı ve 1970'li yıllarda iktisat tarihi ve iktisat metodolojisi üzerine çok sayıda makale kaleme aldı. Werner Sombart, Descartes rasyonalizmi, aydınlar sosyolojisi ve Marxizm gibi geniş bir yelpazede akademik katkılarda bulundu.

Ülgener'in Osmanlı'daki esnaf loncaları, narh sistemi ve piyasa düzenlemelerine ilişkin incelemeleri, onu yalnızca bir zihniyet teorisyeni değil, aynı zamanda kurumsal iktisat tarihçisi olarak da konumlandırdı. Osmanlı iktisat kurumlarını Batı Avrupa ile karşılaştırmalı biçimde ele alan çalışmaları, Fernand Braudel'in Akdeniz iktisat tarihi araştırmalarıyla da diyalog kurabilecek nitelikteydi. Ülgener, bu incelemelerde lonca sisteminin korumacı yapısının girişimci bireyselliğin gelişmesini engellediğini ve iktisadî ataletin kurumsal ve zihinsel boyutlarının iç içe geçtiğini savundu.

1978 yılında emekli olan Ülgener, son döneminde en kapsamlı sentez çalışmalarını kaleme aldı. 1981'de yayımlanan 'Zihniyet ve Din: İslam, Tasavvuf ve Çözülme Devri İktisat Ahlâkı' adlı eseri, daha önceki çalışmalarının kapsamlı bir sentezini sundu. Aynı yıl yayımlanan 'İktisadi Çözülmenin Ahlâk ve Zihniyet Dünyası' ise 1951 çalışmasının genişletilmiş ve yeniden düzenlenmiş baskısıydı. 1983'te yayımlanan 'Zihniyet, Aydınlar ve İzm'ler' ise zihniyet analizini Türk aydın sınıfının ideolojik eğilimlerine uygulayan ve Ülgener'i salt bir iktisat tarihçisinin ötesinde konumlandıran son büyük eseri oldu.

Ülgener, 16 Ekim 1983 tarihinde İstanbul'da hayatını kaybetti. Döneminde akademik çevrelerde değer gören ancak geniş kamuoyunda yeterince tanınmayan Ülgener'in eserleri, ölümünden sonra Ahmet Güner Sayar'ın gayretleriyle yeniden yayımlanarak Türk sosyal bilim yazınında önemli bir referans noktasına dönüştü. Sayar, Ülgener'in entelektüel biyografisini kaleme almış ve makalelerini derleyerek yayımlamıştır. Bugün Osmanlı iktisat zihniyeti, din-ekonomi ilişkisi ve zihniyet sosyolojisi tartışmalarında Ülgener'in çalışmaları güncelliğini korumaktadır. Şerif Mardin, Halil İnalcık ve Mehmet Genç gibi isimlerin çalışmalarıyla birlikte değerlendirildiğinde Ülgener, Türk sosyal bilim geleneğinin kurucu isimlerinden biri olarak kabul edilmektedir.