Zihniyet ve Din: İslam, Tasavvuf ve Çözülme Devri İktisat Ahlâkı

Zihniyet ve Din: İslam, Tasavvuf ve Çözülme Devri İktisat Ahlâkı, Sabri Ülgener'in 1981 yılında yayımlanan ve akademik kariyerinin en kapsamlı sentezlerinden birini sunan eseridir. Kitap, İslam tasavvuf geleneğinin çeşitli kollarının Osmanlı toplumunun iktisadi ahlâkı ve zihniyet yapısı üzerindeki etkilerini sistematik biçimde incelemektedir.

Ülgener bu eserinde dini düşüncenin ekonomik davranışı şekillendirme mekanizmalarını, tasavvufi dünya görüşünün ticarete, çalışmaya ve sermaye birikimine yönelik tutumları nasıl belirlediğini ve bu tutumların Osmanlı iktisadi yaşamındaki somut yansımalarını ele almaktadır. Kalender tipi ile gazî-fütüvvet tipi arasındaki ayrımı derinleştirerek, tasavvufun iktisadi zihniyete etkisinin tek boyutlu olmadığını göstermektedir.

Eser, İslam düşünce tarihindeki farklı ahlâk anlayışlarını — zahitlik, kanaat, tevekkül gibi kavramları — iktisadi davranış kalıplarıyla ilişkilendirmekte ve bu ilişkinin tarihsel dönüşümünü izlemektedir. Çözülme devri olarak nitelendirilen Osmanlı gerileme döneminde bu zihinsel kalıpların nasıl pekiştiğini ve iktisadi ataleti nasıl beslediğini analiz etmektedir.

Din sosyolojisi, iktisat tarihi ve İslam düşüncesi alanlarında çalışan araştırmacılar için vazgeçilmez bir kaynak olan eser, Weber geleneğindeki din-ekonomi tartışmasının Osmanlı-İslam bağlamındaki en kapsamlı uygulaması olarak değerlendirilmektedir.