Şerif Mardin

Şerif Mardin, 1927 yılında İstanbul'da köklü bir Osmanlı bürokrat ailesinin çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası Şemsettin Mardin Bey, Meclis-i Mebusan üyesi ve diplomat olarak görev yapmış; dedesi Arif Mardin Paşa ise Osmanlı devletinde valilik ve nazırlık yapmış önemli bir devlet adamıydı. Aile, Mardin şehrinden İstanbul'a göç etmiş ve Osmanlı yönetim seçkinleri arasında önemli bir konum edinmişti. Bu aile geleneği, Şerif Mardin'in devlet-toplum ilişkilerine olan entelektüel ilgisinin önemli kaynaklarından birini oluşturdu.

Mardin, ilk ve orta öğrenimini İstanbul'da tamamladıktan sonra Robert Kolej'e devam etti. 1946 yılında Robert Kolej'den mezun olan Mardin, yükseköğrenim için Amerika Birleşik Devletleri'ne gitti. Stanford Üniversitesi'nde siyaset bilimi alanında lisans eğitimini 1950 yılında tamamladı. Burada Batı siyasi düşünce geleneğiyle tanışan Mardin, karşılaştırmalı siyaset ve modernleşme kuramlarına olan ilgisini derinleştirdi.

Stanford'dan sonra Johns Hopkins Üniversitesi'ne geçen Mardin, burada siyaset bilimi alanında doktora çalışmalarını yürüttü. Osmanlı İmparatorluğu'nda siyasi düşüncenin doğuşunu ve Jön Türk hareketinin entelektüel kökenlerini araştıran doktora tezini 1958 yılında tamamladı. 'The Genesis of Young Ottoman Thought' başlıklı bu çalışma, 1962'de Princeton University Press tarafından kitap olarak yayımlandı ve Osmanlı siyasi düşüncesi araştırmalarının temel yapıtlarından biri haline geldi.

Doktorasını tamamladıktan sonra 1958'de Türkiye'ye dönen Mardin, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'nde öğretim üyesi olarak akademik kariyerine başladı. Burada on beş yıl boyunca siyaset bilimi ve sosyoloji dersleri vererek Türkiye'nin önde gelen sosyal bilimcilerinden birçoğunun yetişmesine katkı sağladı. Ankara döneminde Türkiye'de sosyal bilim araştırmalarının kurumsallaşmasında etkin bir rol üstlendi; 1967'de Türkiye Sosyal Bilimler Derneği'nin kuruculuğunu ve başkanlığını yaptı.

1973 yılında Boğaziçi Üniversitesi'ne geçen Mardin, burada sosyoloji bölümünde öğretim üyeliği yaptı. Bu dönemde İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi'nin kuruluşunda aktif rol alarak 1976-1979 yılları arasında kurucu dekanlık görevini üstlendi. Boğaziçi Üniversitesi'ndeki on iki yıllık görev süresi boyunca Türk siyaset sosyolojisi ve modernleşme çalışmalarının en verimli dönemlerinden birini yaşadı. Merkez-çevre analizini Türk siyasetine uygulayan ve bu alanda en etkili kavramsal çerçeveyi sunan 'Center-Periphery Relations: A Key to Turkish Politics' başlıklı makalesi bu dönemin ürünüdür.

1985 yılında Washington D.C.'deki American University, School of International Service'de profesör olarak göreve başlayan Mardin, yirmi beş yıl boyunca bu üniversitede ders verdi. Amerika'daki yılları, İngilizce akademik üretiminin yoğunlaştığı ve uluslararası akademik çevrelerde daha geniş bir tanınırlık kazandığı döneme karşılık gelmektedir. Said Nursi ve Nurculuk hareketi üzerine yürüttüğü araştırmalar bu dönemde kitaplaştı; 1989'da SUNY Press tarafından yayımlanan 'Religion and Social Change in Modern Turkey' adlı eseri İslam ve modernleşme çalışmaları alanında klasik bir başvuru kaynağı haline geldi.

Mardin'in düşünce sisteminin merkezinde 'merkez-çevre' kuramı yer almaktadır. Edward Shils'in merkez-çevre modelinden hareketle Osmanlı-Türk tarihsel bağlamına uyarlanan bu çerçevede, Osmanlı devlet seçkinleri ve onların Cumhuriyet dönemindeki mirasçıları 'merkez'i, Anadolu'nun dindar, geleneksel ve taşra kesimleri ise 'çevre'yi temsil etmektedir. Mardin, Türk siyasetindeki temel gerilimin bu iki kutup arasındaki sürekli çatışma ve müzakereden kaynaklandığını ileri sürmüştür. Bu analiz çerçevesi, Türk siyaset biliminin en çok tartışılan ve en çok atıf alan kuramlarından biri olmaya devam etmektedir.

2007-2008 yıllarında kamuoyuna mal olan 'mahalle baskısı' kavramı, Mardin'in geleneksel Türk toplumsal yapısında bireyin özgürlük alanını sınırlayan informel sosyal kontrol mekanizmalarını tanımlamak için kullandığı bir ifadeydi. Bu kavram, Türkiye'deki laiklik-din tartışmaları bağlamında farklı siyasi kesimlerce farklı biçimlerde yorumlandı ve geniş çaplı bir kamuoyu tartışmasına yol açtı.

2010 yılında Türkiye'ye dönen Mardin, İstanbul Şehir Üniversitesi'nde görev aldı ve hayatının son yıllarını İstanbul'da geçirdi. 10 Eylül 2017'de İstanbul'da hayatını kaybeden Şerif Mardin, Türk sosyal bilimlerinin uluslararası alanda en çok tanınan isimlerinden biri olarak ardında geniş bir akademik miras ve birçok kuşak öğrenci bıraktı. Geliştirdiği kavramsal çerçeveler, yetiştirdiği akademisyenler ve Batı ile Türk-İslam düşünce geleneği arasında kurduğu köprüler, Türk entelektüel tarihinde belirleyici bir yer edinmiştir.