İdris Küçükömer
1925, Giresun — ☾ 1987
İdris Küçükömer (1925-1987), Türk düşünce hayatının en tartışmalı ve özgün iktisatçı-düşünürlerinden biridir. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi'nde akademisyen olarak görev yapmış, 'Düzenin Yabancılaşması' adlı eseriyle Türkiye'deki sağ-sol kavramlarını ters yüz eden tezleriyle büyük tartışmalara yol açmıştır. Sivil toplum teorisi ve bürokrasi eleştirisi onun düşüncesinin temel eksenleridir.
İdris Küçükömer, 1 Haziran 1925 tarihinde Giresun'da orta sınıf bir emekçi ailede dünyaya geldi. Babası 1934 yılında vefat etti ve Küçükömer güç koşullarda, ekonomik sıkıntılar içinde büyüdü. Bu erken kayıp, onun toplumsal adalete olan duyarlılığının ilk tohumlarını attı. Ortaokul ve lise eğitimini Trabzon Lisesi'nde tamamladı.
1946-1947 yılları arasında yirmi iki ay boyunca Gelibolu'da askerlik hizmetini yerine getirdi. Askerlik dönüşü yükseköğrenim için İstanbul'a gitti ve İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi'ne kaydoldu. 1951 yılında İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi'nden mezun olan Küçükömer, aynı fakültede akademik kariyerine başladı. Gençlik yıllarında Marksist sosyalist devrimci bir çizgideydi; 1960'ların başında ise Kemalist bir siyasal duruşa yaklaştı.
1955 yılında 'Modern Kapital Teorilerinde Münakaşalı Bazı Problemler' başlıklı teziyle doktorasını tamamladı. 1958 yılında iktisat zenginlik, toplumsal tercihler ve planlama meselelerini ele alan doçentlik teziyle doçentlik unvanını aldı. 1958-1960 yılları arasında bilimsel araştırmalar için İngiltere'ye gitti; burada Batı akademik dünyasını yakından tanıma fırsatı buldu.
27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin ardından Küçükömer, 1961 yılında yayın hayatına başlayan Yön dergisinde yazılar yazmaya başladı. Doğan Avcıoğlu'nun Kemalist Sol çizgisine karşı, Kemalist olmayan bir sol perspektif geliştirdi. 1963 yılında Sosyalist Kültür Derneği'nin kuruluşunda yer aldı ve Türkiye İşçi Partisi'ne katılarak partinin Bilim Kurulu'nda görev aldı. Sencer Divitçioğlu ve Selahattin Hilav ile birlikte Asya Tipi Üretim Tarzı (ATÜT) tartışmalarını Türkiye gündemine taşıdı.
Yön dergisinin yanı sıra Ant dergisinde de yazmaya devam etti. 1960'ların ikinci yarısında Milli Demokratik Devrim (MDD) tezine karşı eleştiriler kaleme aldı. Osmanlı toplumsal yapısını Batı feodalizminden farklı bir model üzerinden okuma girişimi, onu Kemal Tahir ve Cemil Meriç gibi düşünürlerle entelektüel bir yakınlığa taşıdı; ancak Küçükömer daima eleştirel bir mesafe korudu.
1969 yılında 'Düzenin Yabancılaşması' adlı eseri Ant Yayınları'ndan yayımlandı ve Türk düşünce hayatında adeta bir deprem etkisi yarattı. Kitapta Küçükömer, Türkiye'deki sağ-sol kavramlarının yerlerinin değiştiğini ileri sürdü. Batıcı-laik bürokratik kesimi 'sağcı', halkçı-İslamcı kitleleri ise 'solcu' olarak nitelendirdi. 'Bana göre, düzenin yabancılaştırılması ile bugüne kadar gözlemlediğimiz batılaşmak özdeş görünmektedir' diyerek tezinin özünü ortaya koydu.
1969 yılında Milliyet gazetesinde düzenlenen açık oturumlarda tezlerini kamuoyuyla paylaşan Küçükömer, yoğun eleştirilere maruz kaldı. Yalçın Küçük, Ant dergisinde tezlerine yönelik eleştirel bir makale yayımladı. Dönemin Kemalist ve ortodoks Marksist çevreleri onu sert biçimde eleştirdi. 1973 yılından itibaren yaklaşık on yıl sürecek bir suskunluk dönemine girdi; kamuoyundan çekildi ancak düşünce üretmeye devam etti.
Profesörlük süreci de çalkantılı geçti. Fakülte kurulunun profesörlük kararı üniversite senatosu tarafından onaylanmadı. Danıştay'a dava açtı ve kazandı; ancak profesörlük kararnamesi ancak 1976'da, tam on yıllık bir gecikmenin ardından uygulamaya konulabildi. Bu süreç, onun akademik bürokrasiyle yaşadığı çatışmanın somut bir göstergesi oldu.
12 Eylül 1980 askeri darbesi sonrasında akademik baskılar arttı. 1402 sayılı sıkıyönetim kanunuyla 1983 yılında İstanbul Üniversitesi'nden ihraç edildi. Ardından Erdal İnönü'nün Sosyal Demokrasi Partisi'ne (SODEP) katıldı. Yeni Gündem dergisinde düzenli olarak sivil toplum ve demokrasi üzerine yazılar yazdı. Son döneminde düşünce dünyasının merkezine 'sivil toplum' kavramını yerleştirdi; sivil toplumun ön koşulunun iktidarın bölünmesi olduğunu savundu.
Son yıllarını Büyükada'da geçiren Küçükömer, uzun bir hastalığın ardından 5 Temmuz 1987'de İstanbul'da vefat etti ve Büyükada Mezarlığı'na defnedildi. Ölümünden sonra 1994 yılında eserleri Bağlam Yayınları tarafından altı ciltlik 'Bütün Eserleri' serisi altında yeniden yayımlandı. 2013 yılında daha önce hiç yayımlanmamış 'Halk Demokrasi İstiyor Mu?' adlı eseri Profil Yayıncılık tarafından okuyucuyla buluşturuldu.
Eğitim Hayatı
Kariyer Kronolojisi
Dergiler & Gazeteler
Yayınevleri
Üretim Dönemleri
Akademik Araştırma Dönemi
İktisat alanında doktora ve doçentlik çalışmaları. Klasik iktisat teorileri üzerine akademik üretim. İngiltere'de araştırma.
Dergi Yazarlığı ve Büyük Eser Dönemi
Yön ve Ant dergilerinde yoğun yazarlık. ATÜT tartışmaları ve MDD eleştirisi. 'Düzenin Yabancılaşması'nın yazılması ve yayımlanması. Milliyet açık oturumları.
Suskunluk ve Olgunlaşma Dönemi
Kamusal sessizlik dönemi. 'Batılılaşma ve Düzenin Yabancılaşması' genişletilmiş baskısı. 'Halk Demokrasi İstiyor Mu?' el yazması üzerinde çalışma.
Sivil Toplum Yazıları Dönemi
Yeni Gündem dergisinde düzenli sivil toplum ve demokrasi yazıları. Son yıllarındaki en yoğun entelektüel üretim.
Düşünsel Çizgi
Küçükömer, Türkiye'nin siyasal ve toplumsal yapısını Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan tarihsel bir süreklilik içinde analiz etmiştir. Batılılaşma sürecinin halktan kopuk bürokratik bir seçkinler projesi olduğunu, gerçek ilerlemenin halk kitlelerinin talepleriyle gerçekleşeceğini savunmuştur. Türkiye'deki sağ-sol ayrımının Batı'daki karşılığının tam tersi olduğu tezi, onu Türk siyasal düşüncesinin en tartışmalı isimlerinden biri yapmıştır. Asya Tipi Üretim Tarzı çerçevesinde Osmanlı toplumunu analiz etmiş, sivil toplumun ancak iktidarın bölünmesiyle mümkün olabileceğini ileri sürmüştür. Türkiye'de politik ilişkilerle üretim ilişkilerinin çakışması sorununu merkeze alarak, bürokratik yapının otonom bir sınıf olarak toplumsal dönüşümü engellediğini ortaya koymuştur.
Gençlik ve Marksist Dönem (1943-1951)
1943–1951Trabzon Lisesi ve İstanbul Üniversitesi yılları. Marksist sosyalist devrimci çizgide entelektüel oluşum. Askerlik deneyimi ve toplumsal adalete duyarlılığın ilk tohumları.
Erken Akademik Dönem (1951-1960)
1951–1960İktisat eğitimi, doktora ve doçentlik çalışmaları. Klasik iktisat teorileri üzerine akademik araştırmalar. İngiltere'de bilimsel araştırma ziyareti. Batı akademik dünyasını tanıma süreci.
Yön-Ant Dönemi ve Kemalist Olmayan Sol (1961-1969)
1961–1969Yön ve Ant dergilerinde aktif yazarlık. TİP Bilim Kurulu üyeliği. ATÜT tartışmalarını gündemine taşıma. Doğan Avcıoğlu'nun Kemalist Sol çizgisine karşı alternatif bir sol perspektif geliştirme. Sencer Divitçioğlu ve Kemal Tahir ile entelektüel yakınlık. 'Düzenin Yabancılaşması' ile Türk düşünce hayatında çığır açma.
Suskunluk ve Profesörlük Dönemi (1973-1983)
1973–1983Yaklaşık on yıllık kamusal sessizlik dönemi. Düşünce üretmeye devam etmesine karşın kamuoyundan çekilme. 1976'da Danıştay kararıyla profesör unvanını alma. 12 Eylül askeri darbesinin ardından akademik baskılar ve nihayetinde ihraç.
Sivil Toplum ve Son Dönem (1983-1987)
1983–1987Üniversiteden ihraç sonrası SODEP üyeliği. Yeni Gündem dergisinde sivil toplum ve demokrasi yazıları. Düşünce dünyasının merkezine 'sivil toplum' kavramını yerleştirme. İktidarın bölünmesi, otonom bürokrasi eleştirisi ve demokratikleşme üzerine son dönem yazıları. Büyükada'da geçen son yıllar.
Önemli Dönüm Noktaları
Kamusal Faaliyetler
Uzmanlık Alanları & Kavramlar
Uzmanlık Alanları
Temel Kavramlar
Vefatı
1934 — Babası vefat etti; güç koşullarda büyümeye başladı
1987 — 5 Temmuz'da uzun bir hastalığın ardından İstanbul'da vefat etti; Büyükada Mezarlığı'na defnedildi
Toplam 7 eser · Kronolojik sıralama (yeniden eskiye)
Akademik Makaleler
Modern Kapital Teorilerinde Münakaşalı Bazı Problemler
Osmanlı'da Üretim İlişkileri ve Sınıf Yapısı Üzerine
Asya Tipi Üretim Tarzı ve Türkiye
Konferans Bildirileri
Türkiye'de Sağ ve Sol Kavramları Üzerine
Konferanslar
1 konferans ve panel kaydı
Röportajlar
2 röportaj ve söyleşi
Köşe Yazarlığı
Akademik Görevler
Asistan — İstanbul Üniversitesi
Doktor — İstanbul Üniversitesi
Doçent — İstanbul Üniversitesi
Profesör — İstanbul Üniversitesi
Ödüller
Danıştay Kararıyla Profesörlük Hakkının Tescili
Fakülte kurulunun onayladığı ancak üniversite senatosunun reddettiği profesörlük unvanı, Danıştay kararıyla tescil edildi.
Kurumsal Roller
Kurucu Üye — Sosyalist Kültür Derneği
1963 yılında kurulan ve Türk solunun önemli entelektüel platformlarından biri olan derneğin kuruluşunda aktif rol.
Üye — TİP Bilim Kurulu
Türkiye İşçi Partisi'nin akademik danışma kurulunda görev. Partinin ideolojik çizgisine katkıda bulunma.
Yazar — Yön Dergisi
Doğan Avcıoğlu'nun çıkardığı Yön dergisinde düzenli yazarlık. Sol düşünce hareketinin entelektüel platformlarından birinde aktif katkı.
Yazar — Ant Dergisi
Ant dergisinde düzenli yazarlık. Batılılaşma eleştirisi ve ATÜT tartışmaları üzerine makaleler.
Yazar — Yeni Gündem Dergisi
Son döneminde sivil toplum ve demokrasi üzerine düzenli yazılar yazdığı haftalık sol dergi.
Siyasi Faaliyetler
Bilim Kurulu Üyesi — Türkiye İşçi Partisi (TİP)
Üye — Sosyal Demokrasi Partisi (SODEP)
1402 sayılı sıkıyönetim kanunuyla İstanbul Üniversitesi'nden ihraç edildi
Küçükömer'in kurucusu olduğu veya kuruluşunda önemli rol üstlendiği kuruluşlar.
Sosyalist Kültür Derneği
Türk solunun önemli entelektüel platformlarından biri. Sosyalist düşüncenin akademik ve kültürel alanda tartışılması amacıyla kuruldu.
DoğrulandıZaman Çizelgesi
1 Haziran'da Giresun'da orta sınıf bir emekçi ailede dünyaya geldi
Babası vefat etti; güç koşullarda büyümeye başladı
Trabzon Lisesi'nden mezun oldu
Gelibolu'da yirmi iki aylık askerlik hizmetine başladı
Askerlik hizmetini tamamlayarak İstanbul'a geldi
İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi'nden mezun oldu; aynı fakültede asistan olarak göreve başladı
'Modern Kapital Teorilerinde Münakaşalı Bazı Problemler' başlıklı teziyle doktorasını tamamladı
İktisat alanında doçentlik unvanını aldı
Bilimsel araştırmalar için İngiltere'ye gitti (1960'a kadar)
İngiltere'den döndü; 27 Mayıs askeri müdahalesi gerçekleşti
Yön dergisinde yazmaya başladı
Sosyalist Kültür Derneği'nin kuruluşunda yer aldı; TİP Bilim Kurulu'na katıldı
Ant dergisinde yazmaya başladı; ATÜT tartışmalarına aktif katılım
Sencer Divitçioğlu ve Selahattin Hilav ile birlikte Asya Tipi Üretim Tarzı tartışmalarını Türkiye gündemine taşıdı
Milli Demokratik Devrim (MDD) tezine karşı eleştiriler kaleme aldı
'Düzenin Yabancılaşması' Ant Yayınları'ndan yayımlandı; büyük tartışma yarattı
Milliyet gazetesinde düzenlenen açık oturumlara katılarak tezlerini kamuoyuyla paylaştı
Yalçın Küçük başta olmak üzere sol çevrelerden yoğun eleştiriler aldı
Yaklaşık on yıl sürecek bir suskunluk dönemine girdi
'Batılılaşma ve Düzenin Yabancılaşması' genişletilmiş baskı olarak yayımlandı
Danıştay kararıyla on yıllık gecikmenin ardından profesör unvanını aldı
12 Eylül askeri darbesi; akademik baskılar başladı
1402 sayılı sıkıyönetim kanunuyla İstanbul Üniversitesi'nden ihraç edildi
Erdal İnönü'nün Sosyal Demokrasi Partisi'ne (SODEP) katıldı
Yeni Gündem dergisinde sivil toplum üzerine düzenli yazılar yazmaya başladı
5 Temmuz'da uzun bir hastalığın ardından İstanbul'da vefat etti; Büyükada Mezarlığı'na defnedildi
Bütün Eserleri (6 cilt) Bağlam Yayınları tarafından yayımlanmaya başlandı
Daha önce yayımlanmamış 'Halk Demokrasi İstiyor Mu?' eseri Profil Yayıncılık tarafından basıldı
Entelektüel Gelişim Dönemleri
Gençlik ve Marksist Dönem (1943-1951)
1943–1951Trabzon Lisesi ve İstanbul Üniversitesi yılları. Marksist sosyalist devrimci çizgide entelektüel oluşum. Askerlik deneyimi ve toplumsal adalete duyarlılığın ilk tohumları.
Erken Akademik Dönem (1951-1960)
1951–1960İktisat eğitimi, doktora ve doçentlik çalışmaları. Klasik iktisat teorileri üzerine akademik araştırmalar. İngiltere'de bilimsel araştırma ziyareti. Batı akademik dünyasını tanıma süreci.
Yön-Ant Dönemi ve Kemalist Olmayan Sol (1961-1969)
1961–1969Yön ve Ant dergilerinde aktif yazarlık. TİP Bilim Kurulu üyeliği. ATÜT tartışmalarını gündemine taşıma. Doğan Avcıoğlu'nun Kemalist Sol çizgisine karşı alternatif bir sol perspektif geliştirme. Sencer Divitçioğlu ve Kemal Tahir ile entelektüel yakınlık. 'Düzenin Yabancılaşması' ile Türk düşünce hayatında çığır açma.
Suskunluk ve Profesörlük Dönemi (1973-1983)
1973–1983Yaklaşık on yıllık kamusal sessizlik dönemi. Düşünce üretmeye devam etmesine karşın kamuoyundan çekilme. 1976'da Danıştay kararıyla profesör unvanını alma. 12 Eylül askeri darbesinin ardından akademik baskılar ve nihayetinde ihraç.
Sivil Toplum ve Son Dönem (1983-1987)
1983–1987Üniversiteden ihraç sonrası SODEP üyeliği. Yeni Gündem dergisinde sivil toplum ve demokrasi yazıları. Düşünce dünyasının merkezine 'sivil toplum' kavramını yerleştirme. İktidarın bölünmesi, otonom bürokrasi eleştirisi ve demokratikleşme üzerine son dönem yazıları. Büyükada'da geçen son yıllar.
Üretim Dönemleri
Akademik Araştırma Dönemi
İktisat alanında doktora ve doçentlik çalışmaları. Klasik iktisat teorileri üzerine akademik üretim. İngiltere'de araştırma.
Dergi Yazarlığı ve Büyük Eser Dönemi
Yön ve Ant dergilerinde yoğun yazarlık. ATÜT tartışmaları ve MDD eleştirisi. 'Düzenin Yabancılaşması'nın yazılması ve yayımlanması. Milliyet açık oturumları.
Suskunluk ve Olgunlaşma Dönemi
Kamusal sessizlik dönemi. 'Batılılaşma ve Düzenin Yabancılaşması' genişletilmiş baskısı. 'Halk Demokrasi İstiyor Mu?' el yazması üzerinde çalışma.
Sivil Toplum Yazıları Dönemi
Yeni Gündem dergisinde düzenli sivil toplum ve demokrasi yazıları. Son yıllarındaki en yoğun entelektüel üretim.
Alıntılar
"Türkiye'de sağ soldur, sol sağdır."
"Kapıkulluğu artık genetik yapıya yerleşmiş; toplumsal alandan çıkıp biyolojik belirlenme düzeyine geçmiş."
"Sivil toplumun ön koşulu iktidarın bölünmesidir."
"Batıcı, laik, bürokratik sosyal güçler halkı beğenmezler; halkı yönetilecek sürü olarak görürler."
"Zincirin en tehlikeli halkası itaattir."
"Eğer bir yasanın hesaba katmadığı birtakım olgular çıkmışsa, olgular değil yasa değişmelidir."
"Bana göre, düzenin yabancılaştırılması ile bugüne kadar gözlemlediğimiz batılaşmak özdeş görünmektedir."
"Türkiye'de Batılılaşma bir aydın projesidir; halk bu projenin nesnesi, öznesi değildir."
"Osmanlı'da bürokratik yapı, Cumhuriyet'te de aynen devam etmiştir; değişen yalnızca kılıftır."
"Demokrasi, sivil toplumun varlığıyla mümkündür; sivil toplum yoksa demokrasi bir gösteriden ibarettir."
"Türkiye'nin asıl sorunu, politik ilişkilerle üretim ilişkilerinin üst üste gelmesi, yani çakışmasıdır."
"Türkiye'de otonom sayılabilecek tek sınıf bürokratlardır; otonom bürokrasi varsa sivil toplum var olamaz."
"Kanıt olmadan düşünce olmaz; kanıt olmadan düşünce üretememek, statükonun savunuculuğunu yapmak demektir."
"Toplumsal karşılığı olmayan üstyapıların ithal edilmesi modernleşme değil, yabancılaşmadır."
"Bürokratik gücün tek elde muhafaza edildiği bir ortamda sivil toplumun var olma çabaları başarısızlığa mahkumdur."
"Halk kitleleri Batılılaşma projesinin dışında bırakılmıştır; onlar bu sürecin yabancılarıdır."
Kaynakça
Asaf Savaş Akat, Sivil Toplum Uç Beyi İdris Küçükömer. Efil Yayınevi .
Mehmet Güven Avcı, İdris Küçükömer'in Düzenin Yabancılaşması. Ketebe Yayınları .
Sencer Divitçioğlu, Asya Tipi Üretim Tarzı ve Osmanlı Toplumu. Yapı Kredi Yayınları .
Oral Çalışlar, İdris Küçükömer ve Sivil Toplum Tartışmaları .
Aykut Kansu, Küçükömer'in Mirası: Sol ve Sivil Toplum .
Asaf Savaş Akat, İdris Küçükömer'in Mirası - Makaleler (1976-1987) .
Kaynağa Git →A. Gökhan Sayar, İdris Küçükömer'in Entelektüel Portresine Dair Bir Deneme (2016) .
Nuray Mert, İdris Küçükömer ve Düzenin Yabancılaşması (2007). Merkez Sağın Kısa Tarihi içinde .
Mülkiye Dergisi, İdris Küçükömer'in Osmanlı-Türk Siyasal Hayatı Analizi: Eleştirel Bir Değerlendirme .
Kaynağa Git →Ahmet Davutoğlu, İdris Küçükömer ve Düzenin Yabancılaşması .
Kaynağa Git →Prof. Dr. Mahmut Özer, İdris Küçükömer ve Düzenin Yabancılaşması .
Kaynağa Git →Çağdaş Yönetim Bilimleri Dergisi, Batılılaşma ve Sivil Toplum Kavramları Üzerinden İdris Küçükömer'in Türk Siyasal Düşüncesindeki Yeri .
Kaynağa Git →Yıldız Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, İdris Küçükömer Batılılaşma ve Düzenin Yabancılaşması .
Kaynağa Git →Rıdvan Akın, Asya Tipi Üretim Tarzı (ATÜT) Tartışmasının Nedeni Neydi? .
Kaynağa Git →Mete Kaan Kaynar, İdris Küçükömer ve Kemalizm .
Kaynağa Git →Serbestsiyasa.com, İdris Küçükömer'in Sivil Toplum Anlayışı .
Kaynağa Git →Bu sayfada bir hata mı var?
Hata Bildir