Kemal Tahir

Kemal Tahir, 13 Mart 1910'da İstanbul Vezneciler'de dünyaya geldi. Babası Tahir Bey, Osmanlı Donanması'nda kaptan ve Sultan II. Abdülhamid'in danışmanıydı. Annesi Nuriye Hanım, geleneksel bir İstanbul ailesinden geliyordu. Asıl adı İsmail Kemalettin Demir'dir; 'Kemal Tahir' adını edebiyat dünyasına atıldığında babasının adından esinlenerek seçmiştir.

1923'te Cezayirli Hasan Paşa Rüşdiyesi'ni bitirdikten sonra dönemin en prestijli eğitim kurumlarından Galatasaray Mekteb-i Sultanisi'ne kaydoldu. Burada Fransızca öğrendi ve Batı edebiyatıyla tanıştı. Ancak onuncu sınıftayken annesinin vefatı üzerine hem okulu hem evi bırakarak hayata atılmak zorunda kaldı. Bu erken kopuş, onu kitabî bilgi yerine hayat deneyimlerine yönelten kritik bir dönüm noktası olmuştur.

Avukat kâtipliği ve Zonguldak Kömür İşletmeleri'nde ambar memurluğunun ardından İstanbul'a dönerek gazeteciliğe başladı. Vakit, Haber ve Son Posta gazetelerinde çalıştı. Karagöz gazetesinde başyazarlık ve Tan gazetesinde yazı işleri müdürlüğü görevlerinde bulundu. Bu yıllar onun toplumsal gerçekliği yakından gözlemlediği, farklı sınıflardan insanlarla temas kurduğu dönem olmuştur. Gazeteciliğin yanı sıra ilk edebî denemelerini de bu dönemde kaleme almıştır.

13 Haziran 1938'de Nâzım Hikmet ve diğer arkadaşlarıyla birlikte 'askerî isyana tahrik' suçlamasıyla tutuklandı. 'Donanma Davası' olarak bilinen bu dava sonucunda 15 yıl ağır hapis cezasına çarptırıldı. Çankırı, Çorum, Kırşehir ve Malatya cezaevlerinde toplam 12 yıl hapis yattı. Hapishane koşulları son derece ağırdı; ancak Kemal Tahir bu yılları bir entelektüel dönüşüm sürecine çevirmeyi başardı.

Hapishane yılları Kemal Tahir için bir edebiyat atölyesine dönüştü. Meşhur 'sarı defter'lerine binlerce sayfa not tuttu. Çankırı Cezaevi'nde Nâzım Hikmet ve Dr. Hikmet Kıvılcımlı ile aynı odayı paylaştı. Geceleri sabahlara kadar edebiyat, siyaset ve tarih tartıştılar. Nâzım Hikmet ile yaptığı mektuplarında roman sanatı, toplumcu gerçekçilik ve Türk toplumunun yapısı üzerine derin tartışmalar yürüttü. Bu yazışmalar daha sonra kitap olarak yayımlanacak ve Türk edebiyat tarihinin en önemli belgelerinden biri haline gelecekti.

1950'de afla serbest kalan yazar, ilk kitabı Göl İnsanları'nı 1955'te yayımladı. Aynı yıl Sağırdere romanıyla tanındı. 1956'da Esir Şehrin İnsanları ile büyük yankı uyandırdı. 1957'de Aziz Nesin ile birlikte Düşün Yayınevi'ni kurarak yayıncılık hayatına da girdi; ancak bu girişim yaklaşık on dört ay sürdü.

Kemal Tahir'in romancılığı üç büyük kümeye ayrılır. Birincisi köy romanları: Sağırdere, Körduman, Rahmet Yolları Kesti, Yediçınar Yaylası, Köyün Kamburu ve Büyük Mal. Bu romanlar Anadolu köy hayatını, ağalık düzenini, eşkıyalık olgusunu ve köylü-devlet ilişkisini işler. İkincisi Esir Şehir Üçlemesi: Esir Şehrin İnsanları, Esir Şehrin Mahpusu ve Yol Ayrımı. Bu üçleme İstanbul'un işgal yıllarını, Mütareke döneminin toplumsal çözülüşünü ve direniş ruhunu anlatır. Üçüncüsü tarihi romanlar: Yorgun Savaşçı, Devlet Ana ve Kurt Kanunu. Bu son küme, Kemal Tahir'in Osmanlı tezinin edebî ifadesidir.

1960'lı yıllardan itibaren Osmanlı tarihi üzerine yoğun araştırmalar yaptı. Temel tezi, Osmanlı-Türk toplumunun Avrupa-merkezci toplumsal gelişim modeline uymadığı, kendine özgü bir gelişim sürecine sahip olduğuydu. Osmanlı tımar sisteminde bireylerin toprak sahibi olamayıp yalnızca onu ekmek ve vergisini devlete ödemekle yükümlü olmasının feodalizmi engellediğini savundu. Asya Tipi Üretim Tarzı kavramını Türk düşünce hayatına taşıyan ilk isimlerden biri oldu. Bu tez, hem Türk solunda hem de muhafazakâr çevrelerde büyük tartışmalara yol açtı.

Yukarıdan aşağıya Batılılaşma hareketlerini yaşam boyu eleştirdi. Bu yaklaşımın seçkinlerle halkı birbirinden ayırdığını, kendi tarihinden kopartılmış bir toplumun sağlıklı gelişemeyeceğini savundu. Türk aydınının Batı'yı taklide çalışırken kendi toplumunu anlama çabasından uzaklaştığını vurguladı. Bu düşünceler, özellikle Devlet Ana ve Kurt Kanunu romanlarında edebî bir dille işlenmiştir.

Yakın arkadaşı yönetmen Halit Refiğ ile birlikte senaryo çalışmaları da yaptı. Ulusal sinema hareketinin düşünsel zeminini oluşturmaya katkıda bulundu. 1968'de Sovyet Yazarlar Birliği'nin davetlisi olarak SSCB'yi ziyaret etti ve oradaki edebî ortamı bizzat gözlemledi.

21 Nisan 1973'te hararetli bir tartışma sırasında kalp krizi geçirerek hayatını kaybetti. Sağlığında 14 roman ve 1 hikâye kitabı yayımladı; ölümünden sonra 5 roman daha basıldı. 15 ciltlik Notlar serisi edebiyat, tarih ve sosyoloji açısından önemli bir kaynak niteliğindedir. Kemal Tahir, Türk romanına 'yerli bakış açısı' kazandıran, tarihi romanı bir düşünce aracına dönüştüren ve Türk toplumunun kendine özgü gelişim dinamiklerini edebiyat yoluyla ortaya koymaya çalışan öncü bir isimdir.