Peyami Safa
1899, İstanbul (Gedikpaşa) — ☾ 1961
Peyami Safa (1899-1961), Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının en üretken ve çok yönlü isimlerinden biridir. Psikolojik roman türünde öncülük etmiş, Doğu-Batı medeniyetleri arasında bir sentez arayışını hem romanlarında hem düşünce yazılarıyla işlemiştir. 43 yıl boyunca sürdürdüğü köşe yazarlığı kariyeriyle Türk entelektüel hayatına derin izler bırakmıştır.
Peyami Safa, 2 Nisan 1899'da İstanbul'un Gedikpaşa semtinde, Servet-i Fünûn döneminin önemli şairlerinden İsmail Safa'nın oğlu olarak dünyaya geldi. Adı, baba dostu şair Tevfik Fikret tarafından konulmuştur.
Henüz bir buçuk yaşındayken babasını kaybetti. İsmail Safa, 1900 yılında Sivas'a sürgüne gönderilmiş ve 1901'de orada vefat etmiştir. Ailenin maddi durumu son derece güçleşti; annesi Server Bedia Hanım, Peyami'yi ve ağabeyi İlhami Safa'yı zor koşullar altında büyüttü.
1908 yılında sağ kolunda kemik veremi ortaya çıktı. Bu hastalık dokuz yıl sürerek çocukluğunu ve gençliğini derinden etkiledi. Hastanelerde geçen yıllar, ileride yazacağı 'Dokuzuncu Hariciye Koğuşu' romanının otobiyografik kaynağını oluşturacaktı.
Vefa İdadisi'ne başladıysa da hastalığı ve maddi sıkıntılar nedeniyle okulu bıraktı. Üniversite eğitimi almadı; ancak kendi kendini yetiştirerek Fransızca, felsefe, edebiyat ve sosyal bilimler alanlarında derin bir birikim kazandı.
1919 yılında ağabeyi İlhami Safa ile birlikte 'Yirminci Asır' gazetesini çıkararak gazetecilik hayatına adım attı. 1922'den itibaren romanlarını ardarda yayımlamaya başladı. Aynı yıllarda Server Bedi takma adını kullanarak popüler romanlar ve Cingöz Recai serisini kaleme aldı.
1928-1940 yılları arasında Cumhuriyet gazetesinde edebiyat sayfası editörü ve köşe yazarı olarak çalıştı. En önemli romanlarını bu yıllarda yayımladı: Dokuzuncu Hariciye Koğuşu (1930), Fatih-Harbiye (1931), Bir Tereddüdün Romanı (1933). Özellikle Fatih-Harbiye, Doğu-Batı çatışmasını İstanbul'un iki yakası üzerinden işleyen sembolik romanı olarak Türk edebiyatının klasikleri arasına girdi.
1930'lu yıllarda felsefe ve medeniyet konularına olan ilgisi yoğunlaştı. Mustafa Şekip Tunç ve Hilmi Ziya Ülken gibi filozoflarla yakın dostluklar kurdu. 1931 yılında Türk Felsefe Cemiyeti'nin ikinci kuruluşunda etkin rol aldı.
Nâzım Hikmet ile gençlik yıllarında kurulan dostluk, ideolojik çatışma nedeniyle şiddetli bir düşmanlığa dönüştü. Bu kopuştan sonra Peyami Safa hayatının sonuna kadar antikomünist bir düşünce çizgisini benimsedi.
1949'da yayımlanan Matmazel Noraliya'nın Koltuğu, mistisizme ve metafiziğe yönelişinin romansal ifadesi oldu. 1951'deki Yalnızız romanı Doğu-Batı sentezi meselesini en derinlemesine işlediği eseri oldu. 1953-1960 yılları arasında Türk Düşüncesi dergisini yayımladı.
27 Mayıs 1960 darbesinin ardından Türk Dil Kurumu ve Türk Edebiyatçılar Birliği ile ilişkisi kesildi. Şubat 1961'de askerlik yaparken Erzincan'da ölen oğlu Merve'nin kaybından derinden sarsılan Peyami Safa, üç ay sonra 15 Haziran 1961'de beyin kanamasından vefat etti.
Eğitim Hayatı
Kariyer Kronolojisi
Dergiler & Gazeteler
Yayınevleri
Üretim Dönemleri
Server Bedi Dönemi (Popüler Roman)
Server Bedi takma adıyla yazılan Cingöz Recai polisiye serisi ve popüler macera romanları. Maddi geçim amacıyla yoğun üretim.
Psikolojik-Felsefi Romanlar Dönemi
Kendi adıyla yayımlanan büyük romanlar dönemi. Dokuzuncu Hariciye Koğuşu'ndan Biz İnsanlar'a kadar altı büyük roman.
Düşünce Yazıları ve Derlemeler Dönemi
Felsefe, medeniyet, dil ve toplum konularındaki düşünce eserlerinin yoğunlaştığı dönem. Bir kısmı ölümünden sonra kitaplaştırıldı.
Ölüm Sonrası Yayınlar
Peyami Safa'nın vefatından sonra Ötüken Neşriyat tarafından derlenen ve yayımlanan eserler.
Düşünsel Çizgi
Peyami Safa, Doğu ve Batı medeniyetlerinin ideal yönlerini birleştiren bir sentez arayışını hem romanlarıyla hem düşünce yazılarıyla işlemiştir. Erken dönemde Türk inkılâbını savunan modernleşmeci bir söylemden, son yıllarında gelenek, din ve mistisizm vurgusunun ağır bastığı bir düşünce çizgisine evrilmiştir. 43 yıl boyunca sürdürdüğü köşe yazarlığıyla Türk kamuoyunun düşünce gündemini etkilemiş, psikolojik roman tekniğiyle Türk edebiyatında yeni bir çığır açmıştır.
Gençlik ve Popüler Edebiyat Dönemi (1919-1929)
1919–1929Gazeteciliğe başlaması, Server Bedi takma adıyla popüler romanlar ve Cingöz Recai serisinin yazılması. Hem geçim sağlamak hem edebi kimliğini oluşturmak için yoğun üretim dönemi. Toplumsal gerçekçi erken romanlar.
Büyük Romanlar ve Modernleşmeci Dönem (1930-1945)
1930–1945Psikolojik romanların yazıldığı, Türk inkılâbını savunan yazılar, gazetecilik ve düşünce üretimine yoğun katkı dönemi. Doğu-Batı çatışması temasının edebi işlenişi. Cumhuriyet gazetesindeki editörlük ve köşe yazarlığı. Atatürk reformlarını destekleyen modernleşmeci düşünce çizgisi.
Mistisizm ve Sentez Dönemi (1946-1961)
1946–1961Doğu mistisizmine yöneliş, Doğu-Batı sentezi fikrini derinleştirme, Türk Düşüncesi dergisi aracılığıyla düşünce üretimi. Materyalizm eleştirisi ve spiritüalizme ilgi. Antikomünist tutumun keskinleşmesi. Dil tartışmalarında Öztürkçecilere karşı sert muhalefet.
Önemli Dönüm Noktaları
Kamusal Faaliyetler
Uzmanlık Alanları & Kavramlar
Uzmanlık Alanları
Temel Kavramlar
Vefatı
1901 — Babası İsmail Safa, sürgünde bulunduğu Sivas'ta vefat etti. Aile maddi sıkıntıya düştü.
1961 — 15 Haziran'da beyin kanamasından İstanbul'da vefat etti. Edirnekapı Şehitliği'ne defnedildi.
Toplam 30 eser · Kronolojik sıralama (yeniden eskiye)
1970'ler
Eğitim, Gençlik, Üniversite
DerlemeKadın-Aşk-Aile
DerlemeSanat, Edebiyat, Tenkit
DerlemeDin, İnkılâp, İrtica
DerlemeOsmanlıca-Türkçe-Uydurmaca
Derleme1960'ler
1950'ler
1940'ler
Millet ve İnsan
Deneme1930'ler
Felsefî Buhran
İncelemeBüyük Avrupa Anketi
AraştırmaTürk İnkılâbına Bakışlar
AraştırmaCumbadan Rumbaya
RomanFatih-Harbiye
RomanAttila
Roman1920'ler
Program Serileri
Düzenli yayınlanan program ve seri içerikler
Peyami Safa Belgeseli - TRT Arşiv
TRTTRT arşivlerinde bulunan Peyami Safa hakkında hazırlanmış belgesel program. Yazarın hayatı, eserleri ve düşünce dünyası ele alınmaktadır.
Videolar
8 video kaydı
Video Peyami Safa - Hayatı ve Eserleri (Türk Edebiyatı Belgeseli)
Video Fatih-Harbiye Roman İncelemesi
Video Peyami Safa ve Doğu-Batı Sentezi Düşüncesi
Video Dokuzuncu Hariciye Koğuşu - Kitap Özeti ve Analiz
Video Matmazel Noraliya'nın Koltuğu - Roman Çözümlemesi
Video Peyami Safa - Nâzım Hikmet Kavgası ve İdeolojik Ayrılık
Video Peyami Safa'nın Dil Mücadelesi - Osmanlıca-Türkçe-Uydurmaca
Video Peyami Safa ve Server Bedi - Cingöz Recai Serisi
Köşe Yazarlığı
Ödüller
CHP Roman Yarışması Birincilik Ödülü
Bir Tereddüdün Romanı için verilen ödül.
Türk Dil Kurumu Edebiyat Ödülü
Roman alanındaki başarıları nedeniyle verilen ödül.
Kurumsal Roller
Kurucu ve Yönetici — Türk Düşüncesi Dergisi
Doğu-Batı sentezi fikrini merkeze alan 63 sayı çıkarılan dergi.
Kurucu — Kültür Haftası Dergisi
21 sayı yayımlanan kültür dergisi.
Kurucu Üye — Türk Felsefe Cemiyeti
İkinci kuruluşta etkin rol.
Üye — Türk Edebiyatçılar Birliği
Edebiyatçılar Birliği'nde uzun yıllar aktif üye olarak görev yaptı. 27 Mayıs sonrasında ilişkisi kesildi.
Üye — Türk Dil Kurumu
TDK üyesi olarak dil meseleleriyle ilgilendi. 27 Mayıs sonrasında üyeliği sona erdi.
Edebiyat Sayfası Editörü — Cumhuriyet Gazetesi
Cumhuriyet gazetesinin edebiyat sayfasını yayın döneminin en etkili edebi platformlarından biri haline getirdi.
Başyazar — Tasvir Gazetesi
Gazetenin düşünce ve edebiyat politikalarını şekillendirdi.
Siyasi Faaliyetler
Antikomünist entelektüel muhalefet
Safa'in kurucusu olduğu veya kuruluşunda önemli rol üstlendiği kuruluşlar.
Türk Düşüncesi Dergisi
Türk düşüncesini Batı düşüncesinin özüyle sentezlemeyi amaçlayan aylık fikir ve sanat dergisi. 63 sayı yayımlanmıştır.
Kültür Haftası
Sanat ve edebiyat odaklı haftalık kültür dergisi. 21 sayı yayımlanmıştır.
Zaman Çizelgesi
2 Nisan'da İstanbul Gedikpaşa'da doğdu. Babası şair İsmail Safa, adını Tevfik Fikret koydu.
Babası İsmail Safa, sürgünde bulunduğu Sivas'ta vefat etti. Aile maddi sıkıntıya düştü.
Sağ kolunda kemik veremi ortaya çıktı; hastalık 9 yıl sürdü.
Vefa İdadisi'ne başladı ancak hastalık ve maddi sıkıntılar nedeniyle tamamlayamadı.
İlk öyküsünü yayımladı. Posta Telgraf Nezareti'ne memur olarak girdi.
Kemik veremi hastalığı iyileşti. Dokuz yıl süren tedavi süreci sona erdi.
Ağabeyi İlhami Safa ile 'Yirminci Asır' gazetesini çıkararak gazetecilik hayatına başladı.
İlk romanı 'Gençliğimiz' yayımlandı.
'Sözde Kızlar' ve 'Şimşek' romanları yayımlandı.
Server Bedi takma adıyla Cingöz Recai polisiye serisine başladı. 'Mahşer' romanı yayımlandı.
Cumhuriyet gazetesinde edebiyat sayfası editörlüğüne başladı.
'Dokuzuncu Hariciye Koğuşu' yayımlandı. Türk psikolojik romanının öncü eseri.
'Fatih-Harbiye' yayımlandı. Türk Felsefe Cemiyeti'nin ikinci kuruluşunda etkin rol aldı.
'Bir Tereddüdün Romanı' yayımlandı.
Kültür Haftası dergisini çıkarmaya başladı (21 sayı).
'Türk İnkılâbına Bakışlar' ve 'Büyük Avrupa Anketi' yayımlandı.
'Felsefî Buhran' yayımlandı. Çağdaş felsefenin kriz noktalarını tartışmaya açtı.
Cumhuriyet gazetesinden ayrıldı. Tasvir gazetesinde başyazarlığa başladı. CHP Roman Yarışması birincilik ödülünü aldı.
'Matmazel Noraliya'nın Koltuğu' yayımlandı. Mistisizme ve metafiziğe yönelişin doruk noktası.
'Yalnızız' yayımlandı. Doğu-Batı sentezi meselesinin en derinlemesine işlendiği roman.
Türk Düşüncesi dergisini çıkarmaya başladı. 63 sayı boyunca Doğu-Batı sentezini merkeze aldı.
Son Havadis (Havadis) gazetesinde başyazarlığa başladı.
Son romanı 'Biz İnsanlar' yayımlandı.
27 Mayıs darbesi sonrası Türk Dil Kurumu ve Türk Edebiyatçılar Birliği ile ilişkisi kesildi. Türk Düşüncesi dergisi kapandı.
Şubat'ta oğlu Merve Erzincan'da askerlik yaparken hayatını kaybetti. Peyami Safa bu kayıptan derinden sarsıldı.
15 Haziran'da beyin kanamasından İstanbul'da vefat etti. Edirnekapı Şehitliği'ne defnedildi.
Entelektüel Gelişim Dönemleri
Gençlik ve Popüler Edebiyat Dönemi (1919-1929)
1919–1929Gazeteciliğe başlaması, Server Bedi takma adıyla popüler romanlar ve Cingöz Recai serisinin yazılması. Hem geçim sağlamak hem edebi kimliğini oluşturmak için yoğun üretim dönemi. Toplumsal gerçekçi erken romanlar.
Büyük Romanlar ve Modernleşmeci Dönem (1930-1945)
1930–1945Psikolojik romanların yazıldığı, Türk inkılâbını savunan yazılar, gazetecilik ve düşünce üretimine yoğun katkı dönemi. Doğu-Batı çatışması temasının edebi işlenişi. Cumhuriyet gazetesindeki editörlük ve köşe yazarlığı. Atatürk reformlarını destekleyen modernleşmeci düşünce çizgisi.
Mistisizm ve Sentez Dönemi (1946-1961)
1946–1961Doğu mistisizmine yöneliş, Doğu-Batı sentezi fikrini derinleştirme, Türk Düşüncesi dergisi aracılığıyla düşünce üretimi. Materyalizm eleştirisi ve spiritüalizme ilgi. Antikomünist tutumun keskinleşmesi. Dil tartışmalarında Öztürkçecilere karşı sert muhalefet.
Üretim Dönemleri
Server Bedi Dönemi (Popüler Roman)
Server Bedi takma adıyla yazılan Cingöz Recai polisiye serisi ve popüler macera romanları. Maddi geçim amacıyla yoğun üretim.
Psikolojik-Felsefi Romanlar Dönemi
Kendi adıyla yayımlanan büyük romanlar dönemi. Dokuzuncu Hariciye Koğuşu'ndan Biz İnsanlar'a kadar altı büyük roman.
Düşünce Yazıları ve Derlemeler Dönemi
Felsefe, medeniyet, dil ve toplum konularındaki düşünce eserlerinin yoğunlaştığı dönem. Bir kısmı ölümünden sonra kitaplaştırıldı.
Ölüm Sonrası Yayınlar
Peyami Safa'nın vefatından sonra Ötüken Neşriyat tarafından derlenen ve yayımlanan eserler.
Alıntılar
"Tecrübe, yaşlanarak değil, yaşayarak kazanılır; ve zaman insanları değil, armutları olgunlaştırır."
"Din yüzünden gerilemedik, gerilediğimiz için dinden ayrıldık."
"Ne garip ruhum var. Deli değilim ben. Deli kadar basit değilim. Neyim öyleyse?"
"Yalnızım, evet, herkes yalnızdır, yalnızız. Çünkü susmak, cevapların en fenasıdır."
"İçimde hep ne olduklarını bilmediğim gizli ve meçhul ümitlere sarılmıştım; onlar olmasa bir saniye nefes alamazdım."
"Güzel fakat uygulaması olanaksız sözler, kokusuz güzel çiçeklere benzer."
"Garpta anane yoktur, onun yerine moda vardır. Şarkta moda yoktur, onun yerine anane vardır."
"Bir milletin kuvveti, fertlerinin birbirinden ne kadar farklı düşündüklerine değil, ne kadar birlikte hareket edebildiklerine bağlıdır."
"Asıl mesele garpla şark arasında bir tercih yapmak değildir; mesele, ikisinin en yüksek değerlerini bir sentezde birleştirebilmektir."
"Dil bir milletin hafızasıdır. Kelimelerini kaybeden millet, hatıralarını kaybeder."
"İnsan ruhu, madde ile mânâ arasında bir köprüdür. Bu köprüyü yıkanlar, insanı da yıkar."
"Cemiyette her fert kendini yalnız hissediyorsa o cemiyet hastadır."
"Acı çekmek bir insanı ya küçültür, ya büyütür; olduğu yerde bırakmaz."
"Fikir hayatımızın en büyük eksikliği, birbirimizi anlamadan birbirimizi mahkûm etmemizdir."
Kaynakça
Beşir Ayvazoğlu, Peyami: Hayatı, Sanatı, Felsefesi, Dramı (1998). Ötüken Neşriyat .
TDV İslâm Ansiklopedisi, SAFA, Peyami .
Süleyman Hayri Bolay, Peyami Safa'nın Felsefî Görüşleri (1987). MEB Yayınları .
Nazan Bekiroğlu, Peyami Safa'nın Romanlarında Doğu-Batı Meselesi (1993) .
Nuri Bilgin, Peyami Safa: Kimlik Kültür Medeniyet (2003). Ötüken Neşriyat .
Gökhan Evlioğlu, Peyami Safa: Türk Muhafazakârlığının Hikâyesi (2014). İletişim Yayınları .
Mehmet Tekin, Romancı Yönüyle Peyami Safa (1999). Ötüken Neşriyat .
Bayram Durbilmez, Peyami Safa'nın Eserlerinde Mistisizm (2006) .
Ahmet Kabaklı, Türk Edebiyatı (Peyami Safa bölümü) (1990). Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları .
Fethi Naci, Yüz Yılın 100 Türk Romanı (Peyami Safa bölümü) (2007). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları .
Bu sayfada bir hata mı var?
Hata Bildir