Hilmi Ziya Ülken

Mehmet Hilmi Ziya Ülken, 3 Ekim 1901'de İstanbul'da dünyaya geldi. Babası kimyager Mehmed Ziya Bey, annesi Müşefike Hanım'dır. Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde İstanbul'un zengin kültürel ve entelektüel atmosferinde büyüyen Ülken, çocukluk yıllarından itibaren okumaya ve düşünmeye tutkulu bir ilgi duydu. Ailesinin pozitif bilimlere olan yatkınlığı, onun hem tabiat bilimlerine hem de beşerî ilimlere aynı anda ilgi duymasının zeminini hazırladı.

İlk ve orta öğrenimini İstanbul'da tamamlayan Ülken, 1918'de İstanbul Sultanisi'nden (bugünkü İstanbul Erkek Lisesi) mezun oldu. Bu yıllarda Birinci Dünya Savaşı'nın son yılları ve Mütareke dönemi, genç Ülken'i derinden etkiledi. Aynı yıl arkadaşlarıyla birlikte el yazması olarak Anadolu dergisini çıkardı; bu, onun 'Anadoluculuk' ya da kendi tabiriyle 'Memleketçilik' düşüncesinin ilk tohumlarını ektiği girişimdir. 1921'de Mekteb-i Mülkiye'den (Siyasal Bilgiler Okulu) mezun oldu ve aynı yıl Dârülfünûn-ı Osmânî Edebiyat Fakültesi'nde Beşerî Coğrafya bölümüne asistan olarak atandı.

1920'li yıllar Ülken için yoğun bir entelektüel arayış dönemi oldu. 1923-1924'te Mihrab ve Anadolu Mecmuası'nı yayımladı, Anadoluculuk fikirlerini kamuoyuyla paylaştı. 1927 yılında Felsefe ve İçtimaiyat dergisini kurarak Cumhuriyet Türkiye'sinin ilk felsefe yayınlarından birini başlattı. 1928'de ise Cumhuriyet'in ilk Felsefe Cemiyeti'ni kurdu. Bu dönemde Bergson, Durkheim, Weber ve İslâm filozoflarını derinden okuyan Ülken, kendi özgün sentezinin temellerini attı.

1931 yılında Umumi İçtimaiyat ve Aşk Ahlâkı'nı yayımladı. Aşk Ahlâkı, aşk kavramını ahlâk felsefesi çerçevesinde ele alan, Türk düşünce dünyasında benzeri olmayan özgün bir eserdir. 1932-1933 yıllarında iki ciltlik Türk Tefekkür Tarihi'ni yayımladı; bu eser, Türk düşünce tarihinin ilk sistematik incelemesi olarak akademik bir dönüm noktası teşkil eder. 1933'te üniversite reformundan sonra İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde Türk Medeniyeti Tarihi doçentliğine atandı.

1934'te araştırma amacıyla Berlin'e gönderilen Ülken, Avrupa felsefe geleneğini birinci elden tanıma fırsatı buldu. 1935'te yayımladığı Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü adlı eser, onun uluslararası düzeyde en çok bilinen çalışmasıdır. Bu kitapta, farklı medeniyetlerin uyanış ve aydınlanma dönemlerinde tercüme faaliyetlerinin belirleyici rolünü karşılaştırmalı bir yöntemle ortaya koymuştur. 1938-1943 yıllarında Nurullah Ataç ve Sabahattin Eyüboğlu ile birlikte İnsan dergisini yayımladı; dergi, hümanist bir bakış açısıyla Türk aydınlanmasına katkı sağladı.

1941'de profesör unvanını alan Ülken, 1943'ten itibaren Sosyoloji Dergisi'ni yayımlamaya başladı ve 1944'te yeni kurulan Sosyoloji Kürsüsü'nün başına getirildi. Bu dönemde Ziya Gökalp monografisi, Mantık Tarihi, İçtimai Doktrinler Tarihi gibi önemli eserlerini kaleme aldı. 1946'da İslâm Düşüncesi, Ahlâk ve Türk Mistikleri'ni yayımlayarak İslâm felsefesi ve tasavvuf çalışmalarının temelini attı. 1948'de Farabi monografisini, Millet ve Tarih Şuuru'nu ve İslâm Sanatı'nı yayımladı.

1949'da Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi'ne geçen Ülken, burada mantık ve sistematik felsefe dersleri vermeye başladı. Aynı yıl Türk Sosyoloji Derneği'ni kurdu ve UNESCO'nun davetlisi olarak Oslo'da Uluslararası Sosyoloji Birliği'nin kuruluşuna katıldı. Ankara dönemi, onun entelektüel ufkunun daha da genişlediği ve uluslararası ilişkilerini güçlendirdiği bir süreç oldu. 1951'de Tarihi Maddeciliğe Reddiye ile Marksist tarih anlayışını felsefi bir eleştiriye tabi tuttu. 1954'te İbn Haldun, 1955'te İbn Sina monografilerini yayımladı.

1957 yılında ordinaryüs profesör unvanını alan Ülken, 1960'lı ve 1970'li yıllarda olgunluk dönemi eserlerini verdi. 1966'da yayımlanan Türkiye'de Çağdaş Düşünce Tarihi, Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Türk düşünce hayatının en kapsamlı panoramasıdır. 1967'de üç büyük eseri bir arada çıktı: İslâm Felsefesi: Kaynakları ve Tesirleri, Bilgi ve Değer, Eğitim Felsefesi. 1968'de ontoloji üzerine kaleme aldığı Varlık ve Oluş, felsefi derinliğinin zirvesini temsil eder.

1971'de emekli olan Ülken, İlâhiyat Fakültesi'ndeki görevine 1973'e kadar devam etti. 5 Haziran 1974'te İstanbul'da hayata gözlerini yumdu. Geride 71 kitap, 11 çeviri eser ve 55 dergide yayımlanmış 610'u aşkın makale bıraktı. Felsefe, sosyoloji, tarih, psikoloji, mantık, sanat tarihi, eğitim ve İslâm düşüncesi gibi son derece geniş bir alanda eser veren Ülken, Türk akademik hayatında eşi görülmemiş bir çok yönlülüğe sahiptir. Onun en büyük mirası, Türkiye'de bağımsız bir felsefe ve düşünce tarihi geleneğinin kurulmasına öncülük etmesidir.