Mehmed Fuad Köprülü
1890, İstanbul — ☾ 1966
Mehmed Fuad Köprülü, Türkiye'de modern edebiyat tarihçiliğinin ve Türkoloji'nin kurucu isimlerinden biridir. Edebiyat tarihi, Türk medeniyeti, tasavvuf, halk edebiyatı ve Osmanlı tarihi gibi geniş bir yelpazede 1500'ü aşkın eser bırakmış; aynı zamanda Demokrat Parti'nin kurucu üyesi ve Türkiye Dışişleri Bakanı olarak siyasi hayatta da belirleyici rol oynamıştır.
Mehmed Fuad Köprülü (4 Aralık 1890 – 28 Haziran 1966), Türkiye'nin yetiştirdiği en önemli edebiyat tarihçisi, Türkolog ve tarihçilerden biridir. İstanbul'da Köprülü ailesine mensup olarak dünyaya gelmiştir. Sadrazam Köprülü Mehmed Paşa soyundan gelen aile, Osmanlı tarihinin önde gelen ailelerinden biridir.
Eğitim hayatına Ayasofya Merkez Rüştiyesi'nde başlamış, Mercan İdadisi'ne devam etmiştir. 1907-1910 yılları arasında İstanbul Darülfünunu Hukuk Mektebi'ne devam etmiş ancak verilen eğitimi yetersiz bularak yarım bırakmıştır. Bu dönemde Fransızca, Farsça ve Arapça öğrenmiş, kendi kendini yetiştirmiştir.
1910-1913 yılları arasında Mercan, Kabataş ve Galatasaray liselerinde Türkçe ve edebiyat öğretmenliği yapmıştır. 1913 yılında henüz 23 yaşındayken İstanbul Darülfünunu Edebiyat Fakültesi'nde Türk Edebiyatı Tarihi müderrisliğine (profesörlüğüne) atanmıştır. Bu atama, Köprülü'nün olağanüstü ilmi yetkinliğinin erken bir göstergesidir.
1919'da yayımladığı 'Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar' adlı eseri, dünya ilim çevrelerinde büyük yankı uyandırmıştır. 1920-1921'de yayımlanan 'Türk Edebiyatı Tarihi' ise Türk edebiyatının ilk bilimsel ve metotlu tarihini ortaya koyan çığır açıcı bir eserdir.
1924'te Türkiyat Enstitüsü'nü kurmuş ve Türkiyat Mecmuası dergisini çıkarmıştır. 1933 Üniversite Reformu'nda ordinaryüs profesör unvanını almıştır. Edebiyat Fakültesi dekanlığı yapmıştır.
1935-1943 yılları arasında Kars milletvekili olarak TBMM'de görev yapmıştır. 1946'da Celal Bayar, Adnan Menderes ve Refik Koraltan ile birlikte Demokrat Parti'yi kurmuştur. 1950 seçimlerinde DP'nin iktidara gelmesiyle Dışişleri Bakanı olmuş, 1950-1957 yılları arasında bu görevi sürdürmüştür. Türkiye'nin NATO'ya girişinde etkin rol oynamıştır.
1957'de Demokrat Parti'den istifa etmiştir. 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin ardından Yassıada'da yargılanmış ancak beraat etmiştir. 28 Haziran 1966'da İstanbul'da vefat etmiştir.
Köprülü, ardında 1500'ü aşkın kitap, makale ve bilimsel çalışma bırakmıştır. Heidelberg, Sorbonne ve Atina üniversitelerinden fahri doktora almış; Macar Bilimler Akademisi üyeliğine seçilmiştir. Türk edebiyat tarihçiliğini, halk edebiyatı araştırmalarını ve Türkoloji'yi bilimsel temeller üzerine oturtan en önemli isim olarak kabul edilmektedir.
Eğitim Hayatı
Kariyer Kronolojisi
Dergiler & Gazeteler
Yayınevleri
Üretim Dönemleri
Şiir ve Edebiyat Eleştirisi Dönemi
İlk yazı denemeleri, şiirler ve edebiyat eleştirileri. Fecr-i Ati topluluğuyla kısa dönem etkileşim. Edebiyat eleştirisi ve dergi yazarlığı.
Bilimsel Araştırma ve Kurucu Eserler Dönemi
Türk edebiyat tarihçiliğini ve Türkoloji'yi bilimsel temellere oturtan temel eserlerin yazıldığı dönem. Uluslararası yayınlar, İslam Ansiklopedisi maddeleri ve Türkiyat Mecmuası editörlüğü.
Siyasi Yazılar ve Geç Dönem Araştırmaları
Siyasi makaleler, ansiklopedi maddeleri ve Osmanlı kuruluş dönemi üzerine araştırmalar. Dışişleri Bakanlığı döneminde diplomasi ve uluslararası ilişkiler yazıları.
Düşünsel Çizgi
Köprülü, Türk edebiyat tarihçiliğini bilimsel temeller üzerine oturtan, Orta Asya'dan Osmanlı'ya uzanan Türk medeniyet sürekliliğini ortaya koyan ve Türkoloji'yi uluslararası düzeyde temsil eden kurucu bir bilim insanıdır. Araştırmaları edebiyat tarihi, tasavvuf, halk edebiyatı, Osmanlı tarihi ve kurumlar tarihi gibi çok geniş bir yelpazeye yayılmaktadır. Aynı zamanda Türkiye'nin çok partili demokrasiye geçişinde siyasi açıdan da belirleyici bir figürdür.
Erken Dönem (1908-1918)
1908–1918Osmanlı fikir hayatının etkisinde şiir ve edebiyat yazılarıyla başlayan dönem. Fecr-i Ati topluluğuyla kısa süreli ilişki, ardından milli edebiyat akımına yöneliş. Öğretmenlik ve akademik kariyerin başlangıcı. Kendi kendini yetiştirerek Fransızca, Farsça ve Arapça öğrenmesi bu dönemin önemli kazanımlarındandır.
Kurucu Dönem (1919-1935)
1919–1935Modern Türk edebiyat tarihçiliğinin ve Türkoloji'nin bilimsel temellerini attığı en üretken dönem. Türkiyat Enstitüsü'nün kurulması, uluslararası tanınma. Türk edebiyat, tarih ve tasavvuf araştırmalarında çığır açan eserler. Pozitivist tarihçilik metodolojisi ve karşılaştırmalı yaklaşımın Türk ilim dünyasına taşınması.
Siyasi Dönem (1935-1960)
1935–1960Milletvekilliği ile başlayan ve Demokrat Parti'nin kuruluşu, Dışişleri Bakanlığı ile devam eden siyasi kariyer dönemi. Akademik çalışmalar yavaşlamakla birlikte önemli eserler vermeye devam etti. Türkiye'nin NATO'ya girişi ve Batı ittifakına entegrasyonunda diplomatik rol.
Geç Dönem (1960-1966)
1960–1966Yassıada yargılanması ve beraat sonrası siyasetten çekilme. Son yıllarında akademik mirası ve ansiklopedi çalışmalarının derlenmesi. Macar Bilimler Akademisi şeref üyeliğiyle uluslararası onurlandırma.
Önemli Dönüm Noktaları
Kamusal Faaliyetler
Uzmanlık Alanları & Kavramlar
Uzmanlık Alanları
Temel Kavramlar
Vefatı
1966 — 28 Haziran'da İstanbul'da vefat etti; Divanyolu'ndaki Köprülü Kütüphanesi yanına defnedildi
Toplam 23 eser · Kronolojik sıralama (yeniden eskiye)
1960'ler
Demokrasi Yolunda
Derleme1950'ler
Osmanlı Devleti'nin Kuruluşu
AraştırmaOsmanlı İmparatorluğunun Kuruluşu
Araştırma1940'ler
1930'ler
Les Origines de l'Empire Ottoman
AraştırmaDivan Edebiyatı Antolojisi
DerlemeTürk Edebiyatı Üzerine Araştırmalar
AraştırmaTürk Saz Şairleri (I-V)
Araştırma1920'ler
Türkiye Tarihi
AraştırmaAnadolu'da İslamiyet
AraştırmaTürk Edebiyatı Tarihi
AraştırmaTürk Tarih-i Dinisi
Araştırma1910'ler
Akademik Makaleler
İslam Ansiklopedisi maddeleri (71 madde)
Türkiyat Mecmuası makaleleri
Belleten makaleleri
Encyclopaedia of Islam maddeleri
Anadolu Selçukluları Tarihi'nin Yerli Kaynakları
Osmanlı İmparatorluğu'nun Etnik Menşei Meseleleri
Ahmed Yesevi
Yunus Emre
Konferans Bildirileri
Les origines de l'Empire Ottoman (konferans serisi)
Türk Edebiyatının Menşei
La littérature turque au moyen-âge
Program Serileri
Düzenli yayınlanan program ve seri içerikler
Portreler - Fuad Köprülü
TRTTRT arşivlerinden Mehmed Fuad Köprülü'nün hayatını, ilmi çalışmalarını ve siyasi kariyerini anlatan belgesel program.
Konferanslar
2 konferans ve panel kaydı
Videolar
3 video kaydı
Köşe Yazarlığı
Akademik Görevler
Ordinaryüs Profesör — İstanbul Darülfünunu / İstanbul Üniversitesi
Edebiyat Fakültesi Dekanı — İstanbul Üniversitesi
Kurucu Müdür — İstanbul Üniversitesi Türkiyat Enstitüsü
Profesör — Ankara Üniversitesi
Ödüller
Fahri Doktora (Honoris Causa)
Türkoloji ve edebiyat tarihi alanındaki katkıları için verilen fahri doktora unvanı.
Fahri Doktora (Honoris Causa)
Şarkiyat ve Türk tarihi araştırmalarına katkıları nedeniyle.
Fahri Doktora (Honoris Causa)
Nadiren verilen bir akademik onur unvanı olarak Sorbonne'dan fahri doktora.
Muhabir Üyelik
Macar Bilimler Akademisi'ne muhabir (correspondent) üye olarak seçildi.
Şeref Üyeliği
Macar Bilimler Akademisi şeref üyeliğine yükseltildi.
Ordinaryüs Profesör Unvanı
1933 Üniversite Reformu kapsamında ordinaryüs profesörlüğe yükseltildi. Türkiye'de bu unvanı alan en genç akademisyenlerden biri.
Üyelik
Alman Şarkiyat Cemiyeti'ne üye olarak seçildi.
Muhabir Üyelik
Polanya Bilimler Akademisi'ne muhabir üye olarak seçildi.
Üyelik
Fransız Asya Cemiyeti'ne üye olarak kabul edildi.
Üyelik
İngiliz Kraliyet Asya Cemiyeti üyeliğine seçildi.
Tez Danışmanlıkları
Türk edebiyatı tarihi alanında çalışmalar
Tasavvuf edebiyatı ve Mevlana araştırmaları
Türk halk edebiyatı araştırmaları
Kurumsal Roller
Kurucu Müdür — Türkiyat Enstitüsü
İstanbul Darülfünunu bünyesinde Türkiyat Enstitüsü'nü kurdu ve müdürlüğünü yaptı.
Üye — Türk Tarih Kurumu
Türk Tarih Kurumu'nun kuruluş çalışmalarına katıldı ve üye olarak görev yaptı.
Yazar (71 madde) — İslam Ansiklopedisi (MEB)
Milli Eğitim Bakanlığı tarafından yayımlanan İslam Ansiklopedisi'ne 71 madde yazdı.
Katkıda bulunan yazar — Encyclopaedia of Islam
Uluslararası İslam Ansiklopedisi'ne çok sayıda madde yazdı.
Kurucu Editör — Türkiyat Mecmuası
Türkiyat Enstitüsü'nün akademik dergisi Türkiyat Mecmuası'nı kurdu ve editörlüğünü yaptı.
Siyasi Faaliyetler
Kars Milletvekili — Cumhuriyet Halk Partisi
Kurucu Üye — Demokrat Parti
Dışişleri Bakanı — Demokrat Parti
Köprülü'in kurucusu olduğu veya kuruluşunda önemli rol üstlendiği kuruluşlar.
Türkiyat Enstitüsü (İstanbul Üniversitesi)
Atatürk'ün talebiyle İstanbul Darülfünunu bünyesinde kurulan, Türk dili, edebiyatı, tarihi, sanatı, etnografyası ve coğrafyası üzerine araştırma yapan enstitü.
Türkiyat Mecmuası
Türkiyat Enstitüsü bünyesinde çıkarılan, Türk kültürü araştırmalarını ulusal ve uluslararası düzeyde tanıtan akademik dergi.
Demokrat Parti
Celal Bayar, Adnan Menderes ve Refik Koraltan ile birlikte 7 Ocak 1946'da kurulan siyasi parti.
Zaman Çizelgesi
4 Aralık'ta İstanbul'da Köprülü ailesinden doğdu
Ayasofya Merkez Rüştiyesi'nden mezun oldu
Mercan İdadisi'ni tamamladı; İstanbul Darülfünunu Hukuk Mektebi'ne kaydoldu
Fecr-i Ati topluluğuyla kısa süreli etkileşim; ilk edebiyat yazıları
Hukuk Mektebi'ni bırakarak ilk eseri Hayat-ı Fikriyye'yi yayımladı
Mercan, Kabataş ve Galatasaray liselerinde öğretmenliğe başladı
23 yaşında İstanbul Darülfünunu'nda Türk Edebiyatı Tarihi müderrisi oldu
'Nasrettin Hoca' monografisi yayımlandı
'Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar' yayımlandı
'Türk Edebiyatı Tarihi' yayımlanmaya başladı
'Anadolu'da İslamiyet' yayımlandı
'Türkiye Tarihi' yayımlandı; Edebiyat Fakültesi dekanlığına getirildi
İstanbul Darülfünunu bünyesinde Türkiyat Enstitüsü'nü kurdu
Türkiyat Mecmuası dergisinin ilk sayısını çıkardı
Macar Bilimler Akademisi'ne muhabir üye olarak seçildi
Heidelberg Üniversitesi'nden fahri doktora aldı
'Milli Edebiyat Cereyanının İlk Mübeşşirleri' yayımlandı
'Influence du Chamanisme Turco-Mongol sur les Ordres Mystiques Musulmans' yayımlandı
'Türk Saz Şairleri' yayımlanmaya başladı
'Bizans Müesseselerinin Osmanlı Müesseselerine Tesiri' yayımlandı; Leiden Şarkiyat Kongresi'ne katıldı
I. Türk Tarih Kongresi'ne konuşmacı olarak katıldı
Üniversite Reformu ile ordinaryüs profesör unvanı aldı
'Divan Edebiyatı Antolojisi' yayımlandı; Sorbonne'da konferans serisi verdi
Kars milletvekili seçilerek TBMM'ye girdi
'Les Origines de l'Empire Ottoman' Paris'te yayımlandı
Atina Üniversitesi'nden fahri doktora aldı; II. Türk Tarih Kongresi'ne katıldı
Sorbonne Üniversitesi'nden fahri doktora aldı
'İslam ve Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları ve Vakıf Müessesesi' yayımlandı
Milletvekilliği sona erdi; 'Türk Musikisi Antolojisi' yayımlandı
Celal Bayar, Adnan Menderes ve Refik Koraltan ile birlikte CHP'ye 'Dörtlü Takrir' verdi (7 Haziran)
Celal Bayar, Adnan Menderes ve Refik Koraltan ile Demokrat Parti'yi kurdu (7 Ocak)
14 Mayıs seçimlerinde DP'nin zaferiyle Dışişleri Bakanı oldu
Türkiye'nin NATO'ya girişinde Dışişleri Bakanı olarak etkin rol oynadı (18 Şubat)
Balkan Paktı (Türkiye-Yunanistan-Yugoslavya) müzakerelerinde Dışişleri Bakanı olarak görev yaptı
Demokrat Parti'den istifa etti
'Osmanlı Devleti'nin Kuruluşu' Türkçe olarak yayımlandı
27 Mayıs askeri müdahalesinin ardından Yassıada'da yargılandı, beraat etti
Macar Bilimler Akademisi şeref üyeliğine yükseltildi; 'Demokrasi Yolunda' yayımlandı
28 Haziran'da İstanbul'da vefat etti; Divanyolu'ndaki Köprülü Kütüphanesi yanına defnedildi
Entelektüel Gelişim Dönemleri
Erken Dönem (1908-1918)
1908–1918Osmanlı fikir hayatının etkisinde şiir ve edebiyat yazılarıyla başlayan dönem. Fecr-i Ati topluluğuyla kısa süreli ilişki, ardından milli edebiyat akımına yöneliş. Öğretmenlik ve akademik kariyerin başlangıcı. Kendi kendini yetiştirerek Fransızca, Farsça ve Arapça öğrenmesi bu dönemin önemli kazanımlarındandır.
Kurucu Dönem (1919-1935)
1919–1935Modern Türk edebiyat tarihçiliğinin ve Türkoloji'nin bilimsel temellerini attığı en üretken dönem. Türkiyat Enstitüsü'nün kurulması, uluslararası tanınma. Türk edebiyat, tarih ve tasavvuf araştırmalarında çığır açan eserler. Pozitivist tarihçilik metodolojisi ve karşılaştırmalı yaklaşımın Türk ilim dünyasına taşınması.
Siyasi Dönem (1935-1960)
1935–1960Milletvekilliği ile başlayan ve Demokrat Parti'nin kuruluşu, Dışişleri Bakanlığı ile devam eden siyasi kariyer dönemi. Akademik çalışmalar yavaşlamakla birlikte önemli eserler vermeye devam etti. Türkiye'nin NATO'ya girişi ve Batı ittifakına entegrasyonunda diplomatik rol.
Geç Dönem (1960-1966)
1960–1966Yassıada yargılanması ve beraat sonrası siyasetten çekilme. Son yıllarında akademik mirası ve ansiklopedi çalışmalarının derlenmesi. Macar Bilimler Akademisi şeref üyeliğiyle uluslararası onurlandırma.
Üretim Dönemleri
Şiir ve Edebiyat Eleştirisi Dönemi
İlk yazı denemeleri, şiirler ve edebiyat eleştirileri. Fecr-i Ati topluluğuyla kısa dönem etkileşim. Edebiyat eleştirisi ve dergi yazarlığı.
Bilimsel Araştırma ve Kurucu Eserler Dönemi
Türk edebiyat tarihçiliğini ve Türkoloji'yi bilimsel temellere oturtan temel eserlerin yazıldığı dönem. Uluslararası yayınlar, İslam Ansiklopedisi maddeleri ve Türkiyat Mecmuası editörlüğü.
Siyasi Yazılar ve Geç Dönem Araştırmaları
Siyasi makaleler, ansiklopedi maddeleri ve Osmanlı kuruluş dönemi üzerine araştırmalar. Dışişleri Bakanlığı döneminde diplomasi ve uluslararası ilişkiler yazıları.
Alıntılar
"Bir milletin edebiyatı, millî ruhu ve millî hayatı göstermek için en samimî bir ayna sayılabilir."
"Birbirine bağlı ve birbiri üzerinde tesirli hadiselerin yalnız bazılarını göz önüne alarak, geri kalanların varlığından habersiz olmak daima yanlış neticeler verir."
"İnsan milliyetperver olabilmek için evvela kendi milliyetinin neden ibaret olduğunu, yani tarihini, coğrafyasını, içtimaiyatını, lisan ve edebiyatını bilmelidir."
"Tüm Türk halk edebiyatını bir kefeye, Dede Korkut'u diğer kefeye koysanız, Dede Korkut ağır basar."
"Türk edebiyatı tarihi, yalnız Osmanlı İmparatorluğu sınırları içindeki edebî faaliyetlerle değil, bütün Türk dünyasının edebî mirası ile ele alınmalıdır."
"Hakiki aşıklar, candan geçip canana talip olanlardır."
"İlim, hakikati aramak demektir; yoksa bulunmuş hakikatleri tekrarlamak değildir."
"Tarihte süreklilik esastır; milletlerin hayatında kopmalar değil dönüşümler vardır."
"Halk edebiyatı, saray edebiyatının gölgesinde kalmış bir edebiyat değil, milletin ruhunu ve hayatını bizzat yaşayan bir edebiyattır."
"Demokrasi, yalnız seçim sandığından ibaret değildir; hürriyetlerin teminat altına alındığı bir hukuk düzenidir."
Kaynakça
TDV İslâm Ansiklopedisi, MEHMED FUAD KÖPRÜLÜ maddesi .
Milli Kütüphane, Mehmed Fuad Köprülü Bibliyografyası. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları .
Orhan F. Köprülü, Fuad Köprülü (1987). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları .
Robert Dankoff, An Ottoman Mentality: The World of Evliya Çelebi (referanslar). Brill .
Gary Leiser, The Origins of the Ottoman Empire (İngilizce çeviri ve giriş) (1992). State University of New York Press .
Halil İnalcık, Mehmed Fuad Köprülü hakkında değerlendirmeler .
Anadolu Ajansı, Türkçeye ve Türk tarihine büyük katkılar sunan ilim adamı: Mehmet Fuad Köprülü (2024) .
Kaynağa Git →Yusuf Halaçoğlu, Fuad Köprülü ve Türk Tarihçiliği. Türk Tarih Kurumu Yayınları .
Ömer Faruk Akün, Fuad Köprülü (TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi). TDV Yayınları .
Fahir İz, Fuad Köprülü ve Türk Edebiyatı Araştırmaları .
Paul Wittek, The Rise of the Ottoman Empire (Osmanlı kuruluş tezleri tartışması bağlamında) (1938). Royal Asiatic Society .
İstanbul Üniversitesi Türkiyat Enstitüsü, Türkiyat Mecmuası - Köprülü özel sayıları ve anma yazıları. İstanbul Üniversitesi Yayınları .
Mehmet Kaplan, Fuad Köprülü'nün İlmî Şahsiyeti .
Bu sayfada bir hata mı var?
Hata Bildir