Niyazi Berkes
1908, Lefkoşa, Kıbrıs — ☾ 1988
Niyazi Berkes (1908-1988), Kıbrıslı Türk asıllı Kanadalı sosyolog ve düşünce tarihçisidir. Türkiye'nin modernleşme ve laikleşme sürecini toplumsal yapı çözümlemesi üzerinden inceleyen en kapsamlı çalışmaların sahibidir. Chicago Üniversitesi'nde doktora yaptıktan sonra Ankara Üniversitesi'nde akademik kariyerine başlamış, 1948 üniversite tasfiyesinin ardından Kanada'ya göç ederek McGill Üniversitesi'nde uzun yıllar akademik çalışmalarını sürdürmüştür. Başyapıtı 'Türkiye'de Çağdaşlaşma' hem İngilizce hem Türkçe yayımlanarak uluslararası düzeyde referans eseri haline gelmiştir.
Ahmet Niyazi Berkes, 21 Eylül 1908'de Lefkoşa'da, Jön Türk Devrimi'nin hemen ardından dünyaya gelmiştir. İkiz kardeşi Enver ile birlikte, devrimin kahramanları Resneli Niyazi Bey ve Enver Bey'in adlarını almışlardır. Babası Kıbrıslı Hüseyin Hüsnü Bey, annesi Dervişe Hanım'dır.
Berkes, ilk ve orta öğrenimini Lefkoşa'da tamamladıktan sonra İstanbul'a gelmiştir. 1928'de İstanbul Erkek Lisesi'ni bitirmiş, ardından İstanbul Üniversitesi (Dârülfünun) Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü'nde felsefe ve sosyoloji öğrenimi görerek 1931'de mezun olmuştur.
Mezuniyetinin ardından Ankara Maarif Cemiyeti Ortaokulu'nda öğretmenlik yapmış ve Ankara Halkevi Kütüphanesi müdürlüğünde bulunmuştur. Bu dönemde Cumhuriyet bürokrasisi ve dönemin aydınlarıyla yakın ilişkiler kurmuştur. 1935'te askerlik görevini tamamladıktan sonra devlet bursuyla Amerika Birleşik Devletleri'ne giderek Chicago Üniversitesi'nde sosyoloji alanında doktora çalışmalarına başlamıştır. Chicago Okulu'nun deneysel sosyoloji geleneğinden derinden etkilenmiştir.
1939'da doktorasını tamamlayarak Türkiye'ye dönmüş ve Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nde sosyoloji doçenti olarak göreve başlamıştır. Bu dönemde Behice Boran, Pertev Naili Boratav ve Muzaffer Şerif Başoğlu ile birlikte Türkiye'de deneysel sosyolojinin öncü çalışmalarını yürütmüştür. Ankara ve Manisa çevresindeki köylerde saha araştırmaları gerçekleştirmiş, 1942'de yayımlanan 'Bazı Ankara Köyleri Üzerine Bir Araştırma' adlı çalışması Türkiye'de toplumbilim alanında yayımlanan ilk monografilerden biri olmuştur.
1940'lı yıllarda Yurt ve Dünya dergisinde faşizm, ırkçılık, kapitalizm ve Türk düşünce tarihi üzerine makaleler yayımlamıştır. Aynı dönemde eşi Mediha Esenel Berkes de DTCF'de görev yapmaktaydı.
1948 yılında Ankara Üniversitesi'nden siyasi gerekçelerle uzaklaştırılmıştır. Bu tasfiye, Behice Boran, Pertev Naili Boratav ve Muzaffer Şerif Başoğlu ile birlikte gerçekleşmiş ve Türk akademi tarihinin en tartışmalı olaylarından biri olarak tarihe geçmiştir. Danıştay tasfiye kararını oy birliğiyle iptal etmiş, açılan ceza davasında beraat kararı verilmiş olmasına rağmen akademisyenlerin üniversiteye dönmelerine izin verilmemiştir.
Tasfiyenin ardından 1949'da Kanada'ya göç eden Berkes, 1952'de McGill Üniversitesi İslam Araştırmaları Enstitüsü'ne ziyaretçi profesör olarak atanmış, 1956'da tam profesörlüğe yükselmiştir. McGill'deki yıllarında İslam toplumlarının modernleşme süreçleri üzerine karşılaştırmalı çalışmalar yürütmüştür.
1964'te İngilizce olarak yayımlanan 'The Development of Secularism in Turkey' adlı eseri, alanın en önemli referans kaynaklarından biri olmuştur. Bu eser, Berkes tarafından genişletilerek Türkçe'ye çevrilmiş ve 'Türkiye'de Çağdaşlaşma' adıyla 1973'te Cumhuriyet'in 50. yılına armağan olarak yayımlanmıştır.
Berkes, 1975'te McGill Üniversitesi'nden emekli olmuş ve İngiltere'ye yerleşmiştir. Emeklilik yıllarında laiklik, teokrasi ve Atatürk devrimleri üzerine kuramsal çalışmalarını sürdürmüştür. 18 Aralık 1988'de İngiltere'nin Hythe kentinde vefat etmiştir.
Eğitim Hayatı
Kariyer Kronolojisi
Dergiler & Gazeteler
Yayınevleri
Üretim Dönemleri
Ankara Dönemi - Alan Araştırmaları ve İlk Yazılar
Köy sosyolojisi araştırmaları, ampirik alan çalışmaları ve Türk toplumsal yapısının incelenmesi. Yurt ve Dünya dergisinde düzenli makale yazarlığı.
McGill Dönemi - Uluslararası Akademik Üretim
İngilizce ve Türkçe eserlerin yayımlandığı en verimli dönem. Türkiye'nin modernleşme tarihinin kapsamlı çözümlemesi, Ziya Gökalp araştırmaları, İslam toplumlarında reform çalışmaları.
Emeklilik Dönemi - Kuramsal Derinleşme ve Sentez
Laiklik, teokrasi ve devrim konularında kuramsal çalışmalar. Felsefe-sosyoloji ilişkisi üzerine düşünceler ve geç dönem sentez eserleri.
Düşünsel Çizgi
Berkes, Türkiye'nin çağdaşlaşma sürecini Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan geniş bir tarihsel perspektifle ele alan, laikleşmeyi toplumsal yapının bütüncül dönüşümü olarak çözümleyen bir sosyoloji geleneğinin temsilcisidir. Chicago Okulu'nun ampirik sosyoloji yöntemini Türk toplumsal gerçekliğiyle birleştiren özgün bir araştırma yaklaşımı geliştirmiştir. Düşünce tarihini toplumsal yapı analizi ile birleştirerek Batı sorununun, laikleşme sürecinin ve modernleşme krizinin kökenlerini arayan kapsamlı bir düşünce sistemi kurmuştur.
Eğitim ve Biçimlenme Dönemi (1926-1935)
1926–1935İstanbul'da felsefe ve sosyoloji eğitimi, Ankara'da Halkevi ve öğretmenlik deneyimi. Cumhuriyet'in kuruluş yıllarının entelektüel atmosferinde yetişme, Batı düşüncesi ve Türk toplumsal yapısı üzerine ilk düşüncelerinin oluşumu.
Chicago Dönemi - Ampirik Sosyoloji (1935-1939)
1935–1939Chicago Üniversitesi'nde deneysel sosyoloji metodolojisinin öğrenilmesi. Chicago Okulu'nun ampirik araştırma geleneği ve saha çalışması tekniklerinin benimsenmesi. Batı sosyoloji çerçevelerinin Türk toplumsal gerçekliğine uyarlanması düşüncesinin filizlenmesi.
Ankara Dönemi - Alan Araştırmaları (1939-1948)
1939–1948Ankara Üniversitesi'nde köy sosyolojisi araştırmaları ve Türk toplumsal yapısının ampirik incelemesi. Behice Boran ile birlikte Türk sosyolojisinin Gökalp geleneğinden bağımsızlaşması çabası. Yurt ve Dünya dergisi çevresinde sol-aydınlanmacı entelektüel faaliyetler.
Kanada Dönemi - Kuramsal Derinleşme (1952-1964)
1952–1964McGill Üniversitesi'nde İslam toplumlarının modernleşme süreçleri üzerine karşılaştırmalı çalışmalar. Türkiye'nin laikleşme tarihinin kapsamlı akademik çerçevede ele alınması. Ziya Gökalp üzerine uluslararası çapta çalışmalar ve Türk laikleşme sürecinin sistematik incelenmesi.
Olgunluk Dönemi (1965-1980)
1965–1980Türk modernleşme tarihinin farklı boyutlarının sistematik incelenmesi. Düşünce tarihi, iktisat tarihi, İslam toplumlarında modernleşme ve toplumsal devrimler üzerine derinlikli çalışmalar. Başyapıtının Türkçe versiyonunun yayımlanması.
Geç Dönem - Kuramsal Sentez (1980-1988)
1980–1988İngiltere'de emeklilik sonrası laiklik, teokrasi ve Atatürk devrimleri üzerine kuramsal çalışmalar. Yaşam boyu biriktirilen deneyim ve bilginin sentezlenmesi. Anı yazarlığı ve felsefe-sosyoloji ilişkisi üzerine düşünceler.
Önemli Dönüm Noktaları
Kamusal Faaliyetler
Uzmanlık Alanları & Kavramlar
Uzmanlık Alanları
Temel Kavramlar
Vefatı
1988 — 18 Aralık'ta İngiltere'nin Hythe kentinde vefat etti
Toplam 20 eser · Kronolojik sıralama (yeniden eskiye)
1990'ler
Unutulan Yıllar
Otobiyografi1980'ler
1970'ler
Çağdaşlaşma
AraştırmaAsya Mektupları
DenemeTürk Düşününde Batı Sorunu
AraştırmaTürkiye'de Çağdaşlaşma
Araştırma1960'ler
İslâmlık, Ulusçuluk, Sosyalizm
AraştırmaTürkiye İktisat Tarihi
Araştırma200 Yıldır Neden Bocalıyoruz
Araştırma1950'ler
1940'ler
Akademik Makaleler
Sociology in Turkey
İngiliz Siyasi Düşünce Tarihinde Tabii Hukuk Nazariyesi
Namık Kemal'in İslâhatçılığı
Ziya Gökalp'in Sosyolojisi
Modern Ekonominin Tezatlarından Faşizm
Türkiye'de Köycülük
Ziya Gökalp: His Contribution to Turkish Nationalism
Historical Background of Turkish Secularism
The Village Institute Movement of Turkey: An Educational Mobilisation for Social Change
Konferans Bildirileri
Historical Background of Turkish Secularism
Program Serileri
Düzenli yayınlanan program ve seri içerikler
Görüntüler, Anılar, Yorumlar - Niyazi Berkes Belgeseli
Oğuz AdanırYönetmen ve akademisyen Prof. Dr. Oğuz Adanır tarafından hazırlanan belgesel film, Niyazi Berkes'i toplumbilimci, tarihçi ve düşünür olarak tanıtmaktadır. Doğu Akdeniz Üniversitesi Kıbrıs Araştırmaları Merkezi'nin düzenlediği 'İz Bırakmış Kıbrıslı Türkler 1. Sempozyumu: Niyazi Berkes' etkinliğinde çekimlerine başlanmış, Berkes'in oğlunun, öğrencilerinin ve araştırmacıların katılımıyla gerçekleştirilmiştir. T.C. Kültür Bakanlığı arşivine alınmıştır.
Konferanslar
1 konferans ve panel kaydı
Videolar
1 video kaydı
Köşe Yazarlığı
Akademik Görevler
Öğretmen — Ankara Maarif Cemiyeti Ortaokulu
Müdür — Ankara Halkevi Kütüphanesi
Doktora Öğrencisi — Chicago Üniversitesi
Doçent — Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi
Ziyaretçi Profesör — McGill University
Profesör — McGill University
Ödüller
Chicago Üniversitesi Doktora Derecesi
Sosyoloji alanında doktora derecesi; Türkiye'den Chicago'ya devlet bursuyla gönderilen öncü akademisyenlerden biri olarak tamamlanmıştır.
McGill Üniversitesi Profesörlük Ataması
İslam Araştırmaları Enstitüsü'nde ziyaretçi profesörlükten tam profesörlüğe yükselme.
Cumhuriyet'in 50. Yılı Armağan Eseri
'Türkiye'de Çağdaşlaşma' adlı eseri Cumhuriyet'in 50. yılına armağan olarak yayımlanmıştır.
McGill Üniversitesi Emeritus Profesörlük
23 yıllık akademik hizmetin ardından onurlu emeklilik.
Tez Danışmanlıkları
McGill İslam Araştırmaları Enstitüsü'nde çeşitli yüksek lisans ve doktora öğrencilerine danışmanlık
Kurumsal Roller
Sosyoloji Bölümü kurucu kadro üyesi — Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi
Behice Boran ile birlikte Türk sosyolojisinin kurumsallaşmasına ve ampirik araştırma geleneğinin yerleşmesine katkıda bulunmuştur.
Kütüphane Müdürü — Ankara Halkevi
Erken Cumhuriyet döneminde Halkevleri bünyesinde kültür ve eğitim faaliyetlerine katkı sağlamıştır.
Yazar ve katkıda bulunan — Yurt ve Dünya Dergisi
Behice Boran, Pertev Naili Boratav ve Mediha Berkes ile birlikte sol-aydınlanmacı çizgideki dergide düzenli olarak yazmıştır.
Kurucu kadro üyesi ve kıdemli akademisyen — McGill University Institute of Islamic Studies
Enstitünün gelişimine ve uluslararası akademik saygınlığına önemli katkılarda bulunmuştur.
Zaman Çizelgesi
21 Eylül'de Lefkoşa, Kıbrıs'ta ikiz kardeşi Enver ile birlikte doğdu. İsimleri Jön Türk Devrimi kahramanları Resneli Niyazi Bey ve Enver Bey'den esinlenerek konuldu.
Eğitim için İstanbul'a geldi
İstanbul Erkek Lisesi'nden mezun oldu
İstanbul Üniversitesi (Dârülfünun) Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü'nden mezun oldu
Ankara Maarif Cemiyeti Ortaokulu'nda öğretmenlik ve Ankara Halkevi Kütüphanesi müdürlüğüne başladı
Devlet bursuyla Chicago Üniversitesi'nde sosyoloji doktora çalışmalarına başladı
Chicago Üniversitesi'nde sosyoloji doktorasını tamamlayarak Türkiye'ye döndü; DTCF Sosyoloji Bölümü'nde doçent olarak göreve başladı
Yurt ve Dünya dergisinde düzenli olarak yazmaya başladı
'Bazı Ankara Köyleri Üzerine Bir Araştırma' ve 'Propaganda Nedir?' yayımlandı
'Sosyoloji, Toplumbilim: Başlangıç' yayımlandı
'Siyasî Partiler' yayımlandı
Ankara Üniversitesi'nden siyasi gerekçelerle uzaklaştırıldı (1948 DTCF tasfiyesi). Behice Boran, Pertev Naili Boratav ve Muzaffer Şerif Başoğlu ile birlikte tasfiye edildi.
Kanada'ya göç etti
McGill Üniversitesi İslam Araştırmaları Enstitüsü'ne ziyaretçi profesör olarak atandı
McGill Üniversitesi'nde tam profesörlüğe yükseldi
'Patriarchalism and Secularism' yayımlandı; Islam and the West sempozyumunda bildiri sundu
'Turkish Nationalism and Western Civilization: Selected Essays of Ziya Gökalp' yayımlandı
Moskova'da International Congress of Orientalists'te konuşmacı olarak yer aldı
'The Development of Secularism in Turkey' McGill University Press tarafından yayımlandı; uluslararası alanda büyük yankı uyandırdı
'Batıcılık, Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler' ve '200 Yıldır Neden Bocalıyoruz' yayımlandı
'Türkiye İktisat Tarihi' ve 'İslâmlık, Ulusçuluk, Sosyalizm' yayımlandı
International Congress on the History of Turkish-Arab Relations'da konuşmacı olarak yer aldı
'Türkiye'de Çağdaşlaşma' Cumhuriyet'in 50. yılına armağan olarak Türkçe yayımlandı
McGill Üniversitesi'nden 23 yıllık hizmetin ardından emekli oldu; İngiltere'ye yerleşti. 'Türk Düşününde Batı Sorunu' yayımlandı.
'Asya Mektupları' yayımlandı
'Atatürk ve Devrimler' yayımlandı
'Teokrasi ve Laiklik' yayımlandı
'Felsefe ve Toplumbilim Yazıları' yayımlandı
18 Aralık'ta İngiltere'nin Hythe kentinde vefat etti
'Unutulan Yıllar' adlı anı kitabı ölümünden sonra İletişim Yayınları tarafından yayımlandı
Doğu Akdeniz Üniversitesi'nde 'İz Bırakmış Kıbrıslı Türkler 1. Sempozyumu: Niyazi Berkes' düzenlendi
Entelektüel Gelişim Dönemleri
Eğitim ve Biçimlenme Dönemi (1926-1935)
1926–1935İstanbul'da felsefe ve sosyoloji eğitimi, Ankara'da Halkevi ve öğretmenlik deneyimi. Cumhuriyet'in kuruluş yıllarının entelektüel atmosferinde yetişme, Batı düşüncesi ve Türk toplumsal yapısı üzerine ilk düşüncelerinin oluşumu.
Chicago Dönemi - Ampirik Sosyoloji (1935-1939)
1935–1939Chicago Üniversitesi'nde deneysel sosyoloji metodolojisinin öğrenilmesi. Chicago Okulu'nun ampirik araştırma geleneği ve saha çalışması tekniklerinin benimsenmesi. Batı sosyoloji çerçevelerinin Türk toplumsal gerçekliğine uyarlanması düşüncesinin filizlenmesi.
Ankara Dönemi - Alan Araştırmaları (1939-1948)
1939–1948Ankara Üniversitesi'nde köy sosyolojisi araştırmaları ve Türk toplumsal yapısının ampirik incelemesi. Behice Boran ile birlikte Türk sosyolojisinin Gökalp geleneğinden bağımsızlaşması çabası. Yurt ve Dünya dergisi çevresinde sol-aydınlanmacı entelektüel faaliyetler.
Kanada Dönemi - Kuramsal Derinleşme (1952-1964)
1952–1964McGill Üniversitesi'nde İslam toplumlarının modernleşme süreçleri üzerine karşılaştırmalı çalışmalar. Türkiye'nin laikleşme tarihinin kapsamlı akademik çerçevede ele alınması. Ziya Gökalp üzerine uluslararası çapta çalışmalar ve Türk laikleşme sürecinin sistematik incelenmesi.
Olgunluk Dönemi (1965-1980)
1965–1980Türk modernleşme tarihinin farklı boyutlarının sistematik incelenmesi. Düşünce tarihi, iktisat tarihi, İslam toplumlarında modernleşme ve toplumsal devrimler üzerine derinlikli çalışmalar. Başyapıtının Türkçe versiyonunun yayımlanması.
Geç Dönem - Kuramsal Sentez (1980-1988)
1980–1988İngiltere'de emeklilik sonrası laiklik, teokrasi ve Atatürk devrimleri üzerine kuramsal çalışmalar. Yaşam boyu biriktirilen deneyim ve bilginin sentezlenmesi. Anı yazarlığı ve felsefe-sosyoloji ilişkisi üzerine düşünceler.
Üretim Dönemleri
Ankara Dönemi - Alan Araştırmaları ve İlk Yazılar
Köy sosyolojisi araştırmaları, ampirik alan çalışmaları ve Türk toplumsal yapısının incelenmesi. Yurt ve Dünya dergisinde düzenli makale yazarlığı.
McGill Dönemi - Uluslararası Akademik Üretim
İngilizce ve Türkçe eserlerin yayımlandığı en verimli dönem. Türkiye'nin modernleşme tarihinin kapsamlı çözümlemesi, Ziya Gökalp araştırmaları, İslam toplumlarında reform çalışmaları.
Emeklilik Dönemi - Kuramsal Derinleşme ve Sentez
Laiklik, teokrasi ve devrim konularında kuramsal çalışmalar. Felsefe-sosyoloji ilişkisi üzerine düşünceler ve geç dönem sentez eserleri.
Alıntılar
"Laiklik, yalnızca din ve devlet işlerinin ayrılması değil, toplumsal yapının bütünüyle çağdaşlaşmasıdır."
"Türk devrimi, bir saray darbesi değil, toplumsal yapının kökten dönüşümüdür."
"İki yüz yıllık bocalamamızın temel nedeni, toplumsal yapının bütüncül dönüşümü yerine yüzeysel reformlarla yetinilmesidir."
"Batılılaşma, bir medeniyetin dışından alınan tekniklerle değil, toplumsal yapının içeriden dönüşmesiyle mümkündür."
"Teokrasi ile laiklik arasındaki çatışma, yalnızca Türkiye'ye özgü değil, bütün toplumların modernleşme sürecinde karşılaştığı evrensel bir sorundur."
"Gökalp'in asıl önemi, Türk toplumunun sorunlarını sosyolojik bir çerçevede ele alan ilk düşünür olmasıdır."
"Toplumun çağdaşlaşması, bireylerin değil, kurumların dönüşmesiyle başlar."
"Batı sorunu, Türk düşünce tarihinin temel eksenini oluşturur; her düşünür bu sorunla yüzleşmek zorunda kalmıştır."
"Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşü, askeri yenilgilerden önce toplumsal yapının çağın gereklerine ayak uyduramamasından kaynaklanmıştır."
"Sosyoloji, toplumun sorunlarını anlamak için değil, toplumu dönüştürmek için bir araç olmalıdır."
"Bir toplumun çağdaşlaşması, o toplumun kendi tarihsel koşullarından koparak değil, o koşulları dönüştürerek gerçekleşir."
"Tanzimat, gerçek bir dönüşüm hareketi değil, çökmekte olan yapının yüzeysel tamiri girişimidir."
"İslam toplumlarının modernleşme deneyimi, Batı'nın sekülerleşme sürecinden farklı dinamiklere sahiptir."
"Köy, Türkiye'nin toplumsal yapısını anlamanın anahtarıdır; kentleşme bu yapıyı değiştirmekten çok, onun sorunlarını kente taşımıştır."
"Patriarkal düzen, laikleşmenin önündeki en güçlü engel olmuştur; toplumsal modernleşme, bu yapının çözülmesiyle başlar."
Kaynakça
Niyazi Berkes, Unutulan Yıllar (1997). İletişim Yayınları .
Niyazi Berkes, Türkiye'de Çağdaşlaşma (1973). Bilgi Yayınevi .
Niyazi Berkes, The Development of Secularism in Turkey (1964). McGill University Press .
Şakir Dinçşahin, State and Intellectuals in Turkey: The Life and Times of Niyazi Berkes, 1908-1988 (2015). Lexington Books .
Feroz Ahmad, The Making of Modern Turkey (1993). Routledge .
Zafer Toprak, Türkiye'de Sosyolojinin Doğuşu ve Gelişimi .
Şerif Mardin, Türk Modernleşmesi (1991). İletişim Yayınları .
TDV İslâm Ansiklopedisi, BERKES, Niyazi .
Kaynağa Git →Kemal Karpat, Türk Demokrasi Tarihi (1967). İstanbul Matbaası .
Kurtuluş Kayalı, Türk Düşünce Dünyasının Bunalımı (2001). İletişim Yayınları .
Erik Jan Zürcher, Modernleşen Türkiye'nin Tarihi (1993). İletişim Yayınları .
Fahrettin Altun, Niyazi Berkes ve Eserleri Hakkında .
Kaynağa Git →Mete Çetik, Üniversitede Cadı Kazanı: 1948 DTCF Tasfiyesi ve Pertev Naili Boratav'ın Müdafaası. Tarih Vakfı Yurt Yayınları .
Emre Kongar, Niyazi Berkes'de Çağdaşlaşma Kavramı .
Kaynağa Git →Oğuz Adanır, Görüntüler, Anılar, Yorumlar - Niyazi Berkes Belgeseli .
Bu sayfada bir hata mı var?
Hata Bildir