Haldun Taner

Haldun Taner, 16 Mart 1915'te İstanbul'da doğdu. Babası, Antalya mebusu ve müderris Mehmet Taner, annesi Saime Hanım'dır. Osmanlı'nın son döneminde aydın bir aile ortamında büyüyen Taner, çocukluğundan itibaren edebiyat ve sanatla iç içe bir ortamda yetişti.

Taner, Galatasaray Lisesi'nde orta ve lise öğrenimini tamamladı. Burada aldığı çok dilli eğitim (Türkçe, Fransızca), edebiyat ve tiyatroya olan ilgisini pekiştirdi. Lise yıllarında Fransız edebiyatını orijinal dilinden okuma imkanı bulan Taner, özellikle Molière ve Victor Hugo'dan etkilendi.

Üniversite eğitimine İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde Alman Dili ve Edebiyatı bölümünde başladı. Ardından Almanya'da Heidelberg Üniversitesi'nde sanat tarihi ve estetik öğrenimi gördü. İkinci Dünya Savaşı'nın başlamasıyla Türkiye'ye döndü. İstanbul Üniversitesi'nde Türkoloji bölümünü 1950'de tamamladı. Bu çok yönlü akademik geçmiş, onun eserlerindeki Doğu-Batı sentezinin temelini oluşturdu.

1950'li yıllarda gazeteciliğe başladı; Ulus, Milliyet ve Cumhuriyet gazetelerinde fıkra, deneme ve gezi yazıları yazdı. 1952'de Düttürü adlı oyunuyla Türk Dil Kurumu Tiyatro Ödülü'nü kazanarak tiyatro dünyasında dikkat çekti. 1954'te ilk öykü kitabı Güzel bir Hikaye Yazılacaktı yayımlandı. 1957'de On İkiye Bir Var adlı öykü kitabıyla Sait Faik Hikaye Armağanı'nı kazandı.

Taner'in asıl çığır açıcı eseri, 1964'te İstanbul Gelişim Tiyatrosu'nda sahnelenen Keşanlı Ali Destanı oldu. Türk tiyatrosunda epik tiyatro tekniklerinin ilk kez uygulandığı bu müzikal oyun, İstanbul gecekondu hayatını toplumsal eleştiri çerçevesinde ele almaktaydı. Brecht'in epik tiyatrosundan ilham alan ancak konusunu tamamen Türk toplumundan alan bu eser, yabancılaştırma efekti, şarkılı sahneler ve doğrudan seyirciye seslenme gibi teknikleri Türk tiyatrosuna tanıttı. Oyun büyük ses getirdi, haftalar boyunca gişe rekorları kırdı ve Türk tiyatro tarihinde bir dönüm noktası olarak kabul edildi.

1965'te Eşeğin Gölgesi, 1966'da Lütfen Dokunmayın, 1967'de Vatan Kurtaran Şaban gibi oyunlarla sahne eserlerini sürdürdü. Geleneksel Türk tiyatrosu formlarını (Karagöz, ortaoyunu, meddah geleneği) modern epik tiyatroyla harmanlayan bir anlatım dili geliştirdi.

1966 yılında Devekuşu Kabare Tiyatrosu'nu Zeki Alasya ve Metin Akpınar ile birlikte kurarak Türkiye'de kabare tiyatrosu geleneğini başlattı. Devekuşu, siyasi ve toplumsal hiciv ile mizahı birleştiren skeçleriyle büyük popülerlik kazandı. Taner, 1966-1983 arasında Devekuşu'nun baş yazarı olarak yüzlerce skeç kaleme aldı. Zeki-Metin ikilisinin ünlü TV performanslarının altyapısını oluşturan bu skeçler, Türk mizah tarihinin önemli bir bölümünü teşkil etmektedir.

1969'da Gözlerimi Kaparım Vazifemi Yaparım, 1970'te Zilli Zarife, 1971'de Sersem Kocanın Kurnaz Karısı gibi önemli sahne eserleri art arda sahnelendi. Bu oyunlarda geleneksel Türk tiyatro formlarını çağdaş sahne anlayışıyla buluşturan Taner, kendine özgü bir tiyatro estetiği oluşturdu.

Taner, öykücülükte de başarılı eserler verdi. Şişhane'ye Yağmur Yağıyordu, Yaşasın Demokrasi, On İkiye Bir Var, Sancho'nun Sabah Yürüyüşü, Konçinalar gibi öykü kitapları Türk edebiyatında önemli bir yer edinmiştir. Toplumsal gerçekçilik ile ironiyi birleştiren öyküleri, kentli insanın çelişkilerini ve toplumsal dönüşümü ustaca yansıtmaktadır. İstanbul'un farklı semtlerinden, farklı toplumsal kesimlerden karakterleri trajikomik bir biçimde işleyen Taner, Türk öykücülüğünün Sait Faik'ten sonraki en önemli İstanbul anlatıcılarından biri olarak kabul edilmektedir.

Akademik kariyerinde İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde Tiyatro Tarihi ve Tenkidi kürsüsünde 1960'tan itibaren öğretim üyeliği, ardından profesörlük yapmıştır. Tiyatro tarihi ve estetiği üzerine dersler veren Taner, birçok genç tiyatrocunun yetişmesinde etkili olmuştur.

Uluslararası alanda da tanınan Taner, 1972'de Avusturya Devlet Edebiyat Büyük Ödülü'nü, 1974'te İstanbul Festivali Altın Portakal Ödülü'nü, 1977'de Sedat Simavi Edebiyat Ödülü'nü, 1981'de Türk Dil Kurumu Tiyatro Büyük Ödülü'nü aldı. Eserleri Almanca, Fransızca, İngilizce, Rusça ve Farsça başta olmak üzere birçok dile çevrildi.

Haldun Taner, 7 Mayıs 1986'da İstanbul'da vefat etmiştir. Türk tiyatrosuna ve öykücülüğüne yaptığı katkılar, kendisinden sonraki kuşakları derinden etkilemiştir. Ölümünden sonra 1987'den itibaren adına Haldun Taner Öykü Ödülü düzenlenmeye başlanmıştır. Bugün Türk tiyatro ve edebiyat tarihinin tartışmasız en önemli isimlerinden biri olarak anılmaktadır.