Sabahattin Ali
1907, Eğridere, Rumeli (bugünkü Bulgaristan) — ☾ 1948
Sabahattin Ali (1907-1948), Türk edebiyatının en tanınan roman ve hikâye yazarlarından biridir. Kuyucaklı Yusuf, İçimizdeki Şeytan ve Kürk Mantolu Madonna adlı romanlarıyla Türk romancılığında toplumsal gerçekçi geleneğin öncülerinden sayılır. Siyasi görüşleri nedeniyle birden fazla kez hapsedilmiş; 1946'da Aziz Nesin ve Rıfat Ilgaz ile birlikte kurduğu Markopaşa dergisiyle dönemin siyasi iktidarını sert biçimde eleştirmiştir. 1948'de Bulgaristan sınırını geçmeye çalışırken hayatını kaybetmiştir.
Sabahattin Ali, 25 Şubat 1907'de Rumeli'nin Eğridere (bugünkü Bulgaristan, Ardino) kasabasında doğdu. Balkan Savaşları'nın ardından bölgenin Bulgaristan topraklarına katılmasıyla ailesi Anadolu'ya göç etti. Çocukluk ve ilk gençlik yıllarını Anadolu'da geçiren Sabahattin Ali, öğretmen yetiştiren bir kurum olan İstanbul Çapa Yüksek Muallim Mektebi'nden mezun oldu. Ardından devlet bursuyla Almanya'ya gönderildi ve Berlin'de Alman dili ile pedagoji alanında eğitim aldı. Bu yıllar, hem edebi anlayışının hem de sosyalist dünya görüşünün şekillendiği belirleyici bir dönem oldu.
1930 yılında Türkiye'ye dönerek çeşitli Anadolu illerinde öğretmenlik yapmaya başladı. 1932'de kaleme aldığı bir şiir nedeniyle tutuklanarak hapis yattı. Cezaevinden çıktıktan sonra hem öğretmenliğini hem de yazarlık faaliyetlerini sürdürdü. 1935'te ilk hikâye kitabı Değirmen'i, 1937'de ise ilk romanı Kuyucaklı Yusuf'u yayımladı. Kuyucaklı Yusuf, Anadolu'da bir köylünün yoksulluk ve adaletsizlik karşısındaki çaresizliğini işleyen toplumsal gerçekçi bir eserdir; Türk romanında bu türün erken ve güçlü örneklerinden biri olarak değerlendirilir.
1940'ta yayımlanan İçimizdeki Şeytan, şehir aydınının ahlaki çöküşünü ve toplumsal yabancılaşmayı ele alır. 1943'te yayımlanan Kürk Mantolu Madonna ise Sabahattin Ali'nin en bilinen eseri hâline gelmiştir. Berlin'de geçen bir aşk hikâyesini anlatan bu roman; kişisel hafıza, kimlik arayışı ve toplumsal baskı temalarını işlemekte, yayımlandıktan onlarca yıl sonra milyonluk baskı sayılarına ulaşarak Türk okurların gündelik kültürünün kalıcı bir parçası olmaktadır.
1946'da Aziz Nesin ve Rıfat Ilgaz ile birlikte kurduğu Markopaşa adlı mizah ve siyasi eleştiri dergisi, dönemin siyasi atmosferini sert bir dille sorguladı. Dergi defalarca kapatıldı; yayın grubu Malumpaşa ve Merhumpaşa adlarıyla yayına devam etmeye çalıştı. Bu süreçte Sabahattin Ali, artan siyasi baskılarla yoğun biçimde karşı karşıya kaldı ve pek çok dava açıldı.
1948 yılı başında baskıların dayanılmaz bir boyuta ulaşması üzerine ülkeyi terk etmeye karar verdi. Nisan 1948'de Kırklareli yakınlarında Bulgaristan sınırını geçmeye çalışırken hayatını kaybetti. Resmi kayıtlara göre rehberlik etmesi için tuttuğu kaçakçı Ali Ertekin tarafından öldürüldü; ancak ölümün koşulları tartışmalı olmaya devam etmekte ve dönemin siyasi iklimi çerçevesinde farklı değerlendirmeler ileri sürülmektedir. Cesedi aylar sonra bulundu.
Eğitim Hayatı
Kariyer Kronolojisi
Dergiler & Gazeteler
Yayınevleri
Üretim Dönemleri
Şiir ve İlk Hikâyeler Dönemi
Almanya dönüşünden ilk hikâye kitabı Değirmen'e kadar geçen süre. Şiir ve kısa hikâye türlerinde ilk eserlerini verdi. Dağlar ve Rüzgâr şiir kitabı bu dönemde yayımlandı.
Roman ve Olgun Hikâyecilik Dönemi
En önemli eserlerini verdiği dönem. Üç romanı (Kuyucaklı Yusuf, İçimizdeki Şeytan, Kürk Mantolu Madonna) ve birden fazla hikâye kitabı bu yıllara aittir.
Siyasi Yazarlık ve Son Dönem
Edebi üretimden siyasi gazeteciliğe ağırlık verdiği dönem. Markopaşa dergisi ve devam yayınlarında hiciv ve eleştiri yazıları kaleme aldı.
Düşünsel Çizgi
Sabahattin Ali, Anadolu köylüsünün ve emekçisinin yaşam koşullarını toplumsal gerçekçi bir dille aktaran, şehir aydınının iç çatışmalarını psikolojik derinlikle işleyen ve siyasi hiciv yoluyla dönemin iktidarını eleştiren çok yönlü bir edebiyatçıdır.
Almanya Yılları ve Sosyalist Düşüncenin Şekillenmesi (1928-1932)
1928–1932Berlin'de geçirdiği yıllar, hem Alman edebiyatıyla tanışmasını hem de sosyalist siyasi görüşlerinin olgunlaşmasını sağladı. Türkiye'ye döndüğünde bu birikimi yazarlık anlayışına aktardı.
Anadolu Gerçekçiliği Dönemi (1933-1940)
1933–1940Değirmen, Kuyucaklı Yusuf ve Ses adlı eserlerinde Anadolu köylüsünün ve emekçinin hayatını toplumsal gerçekçi bir bakışla aktardı. Türk edebiyatında gerçekçi hikâye geleneğinin yerleşmesine katkıda bulundu.
Olgunluk Dönemi: Psikolojik ve Lirik Roman (1940-1947)
1940–1947İçimizdeki Şeytan ve Kürk Mantolu Madonna ile şehir insanının iç dünyasına, kimlik arayışına ve aşkın yıkıcı boyutlarına odaklandı. Bu dönemdeki eserleri psikolojik derinlikleri ve lirik anlatımıyla öne çıkar.
Siyasi Gazetecilik ve Baskı Yılları (1946-1948)
1946–1948Markopaşa ve devam dergilerinde dönemin iktidarını doğrudan eleştiren yazılar kaleme aldı. Artan siyasi baskılar sonucunda ülkeyi terk etmek zorunda kaldı.
Önemli Dönüm Noktaları
Kamusal Faaliyetler
Uzmanlık Alanları & Kavramlar
Uzmanlık Alanları
Temel Kavramlar
Vefatı
Toplam 14 eser · Kronolojik sıralama (yeniden eskiye)
2010'ler
Mahkeme Defterleri
Derleme1990'ler
1960'ler
1950'ler
Alemdağ'da Var Bir Yılan
Derleme1940'ler
1930'ler
Program Serileri
Düzenli yayınlanan program ve seri içerikler
Kürk Mantolu Madonna (Film, 1943 uyarlaması tartışması)
TRTKürk Mantolu Madonna'nın sinema uyarlaması ve Sabahattin Ali'nin edebi mirası üzerine televizyon programı.
Konferanslar
1 konferans ve panel kaydı
Köşe Yazarlığı
Akademik Görevler
Türkçe ve Almanca Öğretmeni — Yozgat Ortaokulu
Almanca Öğretmeni — Konya Ortaokulu
Öğretmen — Aydın Ortaokulu
Tercüman ve Dramaturg — Ankara Devlet Konservatuvarı
Çevirmen — Milli Eğitim Bakanlığı
Ödüller
CHP Hikâye Ödülü (İkincisi)
Değirmen hikâye kitabındaki öykülerle kazandığı ödül.
Kurumsal Roller
Kurucu Editör ve Yazar — Markopaşa Dergisi
Aziz Nesin ve Rıfat Ilgaz ile birlikte kurduğu mizah ve siyasi eleştiri dergisi.
Yazar — Malumpaşa / Merhumpaşa Dergisi
Markopaşa'nın kapatılmasının ardından çıkarılan devam yayın organları.
Tercüman ve Dramaturg — Ankara Devlet Konservatuvarı
Carl Ebert'in yönetimindeki konservatuvarda Almancadan çeviri ve dramaturgluk görevleri üstlendi.
Katkıda Bulunan Yazar — Türk Dili Dergisi (TDK)
Türk Dil Kurumu'nun yayın organına çeşitli yazılar ve çeviriler verdi.
Siyasi Faaliyetler
Sol-sosyalist çevrelerde etkin yazar ve gazeteci
Tan gazetesi çevresinde muhalif gazeteci ve yazar
Ali'in kurucusu olduğu veya kuruluşunda önemli rol üstlendiği kuruluşlar.
Markopaşa
Aziz Nesin ve Rıfat Ilgaz ile birlikte kurduğu haftalık siyasi hiciv gazetesi. 18 milyonluk ülkede en büyük gazetelerin 20.000 sattığı dönemde 25.000 satış rakamına ulaşmıştır. Hükümet tarafından defalarca kapatılmış; Medet, Merhumpaşa, Malumpaşa gibi isimlerle yeniden çıkarılmıştır.
Malumpaşa
Markopaşa'nın kapatılmasının ardından aynı ekip tarafından çıkarılan devam yayını. Kısa sürede o da kapatıldı.
Merhumpaşa
Malumpaşa'nın da kapatılması üzerine aynı ekip tarafından çıkarılan üçüncü devam yayını.
Zaman Çizelgesi
25 Şubat'ta Eğridere'de (bugünkü Bulgaristan, Ardino) doğdu.
Balkan Savaşları'nın ardından bölgenin Bulgaristan'a geçmesiyle ailesiyle birlikte Anadolu'ya göç etti.
İstanbul'a taşındı; öğrenimine devam etti.
İstanbul Çapa Yüksek Muallim Mektebi'ne başladı.
Çapa Yüksek Muallim Mektebi'nden mezun oldu.
Devlet bursuyla Almanya'ya (Berlin) gönderildi; Alman dili ve pedagoji eğitimi aldı.
Almanya'dan döndü; Yozgat'ta Türkçe ve Almanca öğretmenliğine başladı.
'Benim Aşkım' adlı şiir nedeniyle tutuklandı; Sinop ve Konya cezaevlerinde hapis yattı.
Serbest bırakıldı; Aydın'da öğretmenliğe devam etti; Varlık dergisinde hikâyeleri yayımlanmaya başladı.
İlk şiir kitabı Dağlar ve Rüzgâr yayımlandı.
İlk hikâye kitabı Değirmen yayımlandı; CHP Hikâye Ödülü'nde ikinciliğe layık görüldü.
Tiyatro eseri Esirler yayımlandı; Ankara Devlet Konservatuvarı'nda tercümanlık ve dramaturgluk görevine başladı.
İlk romanı Kuyucaklı Yusuf ve hikâye kitabı Ses yayımlandı.
Milli Eğitim Bakanlığı'nda çevirmen olarak çalışmaya başladı.
Roman İçimizdeki Şeytan yayımlandı.
Kürk Mantolu Madonna, Yeni Dünya hikâye kitabı ve Kurbağanın Serenadı şiir kitabı yayımlandı.
Nihal Atsız ile mahkemede karşı karşıya geldi; Atsız'ın hakaret davası görüldü.
Tan gazetesinde yazmaya başladı; sol muhalefetle ilişkileri güçlendi.
Aziz Nesin ve Rıfat Ilgaz ile birlikte Markopaşa mizah dergisini kurdu.
Sırça Köşk hikâye kitabı yayımlandı. Markopaşa kapatılınca Malumpaşa ve Merhumpaşa adlarıyla yayına devam edildi.
Birçok dava ve tutuklama ile karşı karşıya kaldı; siyasi baskılar artarak devam etti.
2 Nisan'da Kırklareli yakınlarında Bulgaristan sınırını geçmeye çalışırken rehberi Ali Ertekin tarafından öldürüldü.
Cesedi aylarca bulunamadı; Ali Ertekin tutuklandığında Kırklareli yakınlarında defnedilmiş hâlde bulundu.
Ölümünün ardından Alemdağ'da Var Bir Yılan hikâye kitabı yayımlandı.
Kürk Mantolu Madonna'nın yeniden keşfedilmesiyle Türkiye'nin en çok satan kitapları listesine girdi; milyonluk satış rakamlarına ulaştı.
Penguin Classics tarafından Kürk Mantolu Madonna İngilizce çevirisi yayımlanarak uluslararası alanda geniş ilgi gördü.
Entelektüel Gelişim Dönemleri
Almanya Yılları ve Sosyalist Düşüncenin Şekillenmesi (1928-1932)
1928–1932Berlin'de geçirdiği yıllar, hem Alman edebiyatıyla tanışmasını hem de sosyalist siyasi görüşlerinin olgunlaşmasını sağladı. Türkiye'ye döndüğünde bu birikimi yazarlık anlayışına aktardı.
Anadolu Gerçekçiliği Dönemi (1933-1940)
1933–1940Değirmen, Kuyucaklı Yusuf ve Ses adlı eserlerinde Anadolu köylüsünün ve emekçinin hayatını toplumsal gerçekçi bir bakışla aktardı. Türk edebiyatında gerçekçi hikâye geleneğinin yerleşmesine katkıda bulundu.
Olgunluk Dönemi: Psikolojik ve Lirik Roman (1940-1947)
1940–1947İçimizdeki Şeytan ve Kürk Mantolu Madonna ile şehir insanının iç dünyasına, kimlik arayışına ve aşkın yıkıcı boyutlarına odaklandı. Bu dönemdeki eserleri psikolojik derinlikleri ve lirik anlatımıyla öne çıkar.
Siyasi Gazetecilik ve Baskı Yılları (1946-1948)
1946–1948Markopaşa ve devam dergilerinde dönemin iktidarını doğrudan eleştiren yazılar kaleme aldı. Artan siyasi baskılar sonucunda ülkeyi terk etmek zorunda kaldı.
Üretim Dönemleri
Şiir ve İlk Hikâyeler Dönemi
Almanya dönüşünden ilk hikâye kitabı Değirmen'e kadar geçen süre. Şiir ve kısa hikâye türlerinde ilk eserlerini verdi. Dağlar ve Rüzgâr şiir kitabı bu dönemde yayımlandı.
Roman ve Olgun Hikâyecilik Dönemi
En önemli eserlerini verdiği dönem. Üç romanı (Kuyucaklı Yusuf, İçimizdeki Şeytan, Kürk Mantolu Madonna) ve birden fazla hikâye kitabı bu yıllara aittir.
Siyasi Yazarlık ve Son Dönem
Edebi üretimden siyasi gazeteciliğe ağırlık verdiği dönem. Markopaşa dergisi ve devam yayınlarında hiciv ve eleştiri yazıları kaleme aldı.
Alıntılar
"İnsanları seven insan, onların arasında yalnız kalır."
"Belki de aşk dediğimiz şey, başka birisinin içinde kendimizden bir parça bulmaktır."
"Vatanı en çok sevenler, onun en kötü yanlarını da görebilenlerdir."
"Asıl mesele, bu memlekette insanların nasıl yaşadığıdır."
"Acı gerçek, tatlı yalanın her zaman önünde yürür."
"Her insan kendi dünyasına kapalıdır; bu dünyayı başkasına açmak için dil yetmez."
"Ben insanları anlatmak istiyorum, yaşadıkları dünyayı ve bu dünyadan neler çektiklerini."
"Gülmek, bazen insanın kendini ağlamaktan korumasıdır."
"Bu memlekette bir adama en büyük cezayı, fikirlerinden dolayı verirler."
"Bir insanın başka bir insanla olan bağı, ne parayla ne de kuvvetle kurulabilir; yalnız yüreğin sesiyle kurulur."
"Bütün insanlar birbirine benzer sanırsınız, ama her birinin içinde ayrı bir dünya vardır."
"Korkunun kol gezdiği yerde gerçek edebiyat yapılamaz."
Kaynakça
Atilla Özkırımlı, Türk Edebiyatı Ansiklopedisi (1982). Cem Yayınevi .
Ayşenur Külahlıoğlu İslam, Sabahattin Ali (2004). Akçağ Yayınları .
Nüket Esen, Türk Romanını Okumanın Yolları (2006). Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi .
Ramazan Korkmaz, Sabahattin Ali: İnsan ve Eser (1997). Yapı Kredi Yayınları .
Filiz Ali, Sabahattin Ali (Anılar, İncelemeler, Eleştiriler) (1993). Yapı Kredi Yayınları .
Asım Bezirci, Sabahattin Ali: Yaşamı, Kişiliği, Sanatı, Hikâyeleri (1979). Gözlem Yayınları .
Berna Moran, Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış (Cilt 1) (1983). İletişim Yayınları .
Sevengül Sönmez, Sabahattin Ali: Yeni Belgelerle Ölümünün Ardındaki Gerçekler (2018). Yapı Kredi Yayınları .
Fethi Naci, 100 Soruda Türkiye'de Roman ve Toplumsal Değişme (1990). Gerçek Yayınevi .
Nuri Akbayar, Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Türkiye Ansiklopedisi (1985). İletişim Yayınları .
Alpay Kabacalı, Sabahattin Ali'nin Mektupları (2003). Yapı Kredi Yayınları .
Bu sayfada bir hata mı var?
Hata Bildir