Attilâ İlhan
1925, Menemen, İzmir — ☾ 2005
Attilâ İlhan (1925-2005), şiir, roman ve deneme alanlarında üretken bir Türk yazarıdır. Paris'te geçirdiği yılların etkisiyle biçimlenen şiir anlayışını Türk gerçekliğiyle harmanlayan İlhan, sosyalizm ile Türk ulusal kimliğini bütünleştirmeye çalışan 'ulusal sol' çizgisiyle tanınmıştır. Anti-emperyalist duruşu ve Kemalizm'i sol perspektiften yorumlayan görüşleriyle Türk entelektüel yaşamında özgün bir yer edinmiştir.
Attilâ İlhan, 15 Haziran 1925'te İzmir'in Menemen ilçesinde doğdu. Çocukluk ve ilk gençlik yıllarını İzmir'de geçiren İlhan, edebiyata olan ilgisini erken yaşta keşfetti. Lise eğitiminin ardından Ankara'ya gelerek Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne kaydoldu; ancak hukuk eğitimini tamamlamayarak siyasi ve edebi faaliyetlere yöneldi. 1940'ların ortasında sol siyasi çevrelere yakınlaşması nedeniyle çeşitli hukuki süreçlerle karşılaştı.
İlhan'ın ilk şiir kitabı Duvar 1948'de yayımlandı. 1951'de Paris'e giden İlhan, Fransa'da yaklaşık on yıl boyunca kaldı. Bu dönemde Fransız şiiri, edebiyatı ve siyasi düşüncesiyle derinden tanıştı; sürrealizm ve sembolizmin biçim anlayışını Türk gerçekliğiyle bütünleştirmeye çalıştı. Paris'te geçirdiği yıllar hem şiirinin estetik evrimini hem de dünya görüşünü köklü biçimde etkiledi. Paris'te bulunduğu dönemde ilk romanı Sokaktaki Adam da (1953) yayımlandı.
Türkiye'ye döndükten sonra İlhan, roman yazarlığını yoğunlaştırdı. Romanlarında özellikle Osmanlı'nın son dönemi, Kurtuluş Savaşı yılları ve Cumhuriyet'in kuruluş sürecini ele aldı; tarihsel kurguyu siyasi bir bakış açısıyla harmanlayan bir anlatı dili geliştirdi. Sosyalizm ile Türk ulusal kimliğini birleştirmeye çalışan 'ulusal sol' tutumu, onu hem Sovyet yanlısı Marksist çevrelerden hem de milliyetçi kesimlerden kısmen ayrıştırarak kendine özgü bir konumda bıraktı.
1970'li yıllardan itibaren kaleme aldığı 'Hangi' serisi (Hangi Batı?, Hangi Sol?, Hangi Türkçe?, Hangi Atatürk?) Türk toplumunun kimlik, modernleşme ve kültürel bağımlılık sorunlarını ele alan kapsamlı denemeler dizisi olarak öne çıktı. Bu çalışmalarda emperyalizm eleştirisini, Batı kültürüne bağımlılığın sorunlarını ve Türk solunun bağımsız bir çizgide gelişmesi gerektiğini sistematik biçimde savundu.
Gazetecilik alanında da uzun yıllar aktif olan İlhan, çeşitli gazetelerde düzenli köşe yazarlığı yaptı. Sinemanın da ilgilendiği alanlar arasında yer aldığı bilinmektedir. Attilâ İlhan, 10 Ekim 2005'te Ankara'da hayatını kaybetti. Türk şiirinin toplumcu-gerçekçi geleneğinde ve Türk düşünce tarihinin anti-emperyalist çizgisinde önemli bir yere sahip olan İlhan, hem şiirleri hem romanları hem de siyasi denemeleriyle iz bırakmıştır.
Eğitim Hayatı
Kariyer Kronolojisi
Dergiler & Gazeteler
Üretim Dönemleri
Şiir Dönemi
1948'de Duvar ile başlayıp 2002'de Kimi Sevsem Sensin ile sona eren şiir üretimi; toplam 15 şiir kitabı. Lirik aşk şiirinden toplumcu gerçekçi şiire, sürrealist imgelerden politik şiire geniş bir yelpaze.
Roman Dönemi
1953'te Sokaktaki Adam ile başlayan roman yazarlığı; Aynanın İçindekiler serisi ve bağımsız romanlarla toplam 14 roman. Tarihî roman, toplumsal gerçekçi roman ve siyasi roman türlerinde eserler.
Deneme ve Siyasi İnceleme Dönemi
1972'de Hangi Batı? ile başlayan kapsamlı deneme üretimi; 'Hangi' serisi ve 'Attilâ İlhan'ın Defteri' serisi ile toplam 19 deneme/inceleme kitabı. Anti-emperyalist, ulusal sol düşüncenin sistematik ifadesi.
Gazetecilik Dönemi
1960'lardan ölümüne dek süren gazete köşe yazarlığı; Bilgi, Politika, Milliyet, Güneş ve Cumhuriyet gazetelerinde binlerce köşe yazısı. Siyaset, kültür, edebiyat ve dış politika konularında kamuoyuyla düzenli iletişim.
Düşünsel Çizgi
Attilâ İlhan'ın düşüncesi, sosyalizm ile Türk ulusal kimliğini bütünleştirme çabası üzerine kurulmuştur. 'Ulusal sol' olarak nitelendirilen bu çizgide emperyalizme, özellikle ABD ve Batı Avrupa'nın Türkiye üzerindeki kültürel ve ekonomik etkisine karşı çıkmış; Kemalist devrimlerin sol perspektiften korunması ve derinleştirilmesi gerektiğini savunmuştur. Şiirde ise Fransız modernizminin biçim anlayışını Türk gerçekliği ve halk geleneğiyle harmanlayan özgün bir ses geliştirmiştir.
Erken Dönem ve Paris Formasyon Yılları (1948-1963)
1948–1963Duvar ile başlayan bu dönemde İlhan, Fransız edebiyatının (özellikle sürrealizm ve sembolizm) etkisiyle şiir anlayışını biçimlendirdi. Paris deneyimi hem estetik tutumunu hem de siyasi dünya görüşünü derinden şekillendirdi. İlk roman denemesiyle de öne çıktı.
Roman ve Toplumcu Gerçekçilik Dönemi (1963-1972)
1963–1972Türkiye'ye dönüşünün ardından roman ve şiir üretimini hızlandırdı; toplumcu gerçekçi bir anlatı çizgisinde tarihi ve siyasi meseleleri ele aldı. Gazetecilik faaliyetlerini de bu dönemde yoğunlaştırdı.
Ulusal Sol ve Siyasi Deneme Dönemi (1972-1985)
1972–1985'Hangi' serisiyle Türk toplumunun kimlik, modernleşme ve bağımlılık sorunlarını sistematik biçimde ele aldı. Bu dönemde 'ulusal sol' çizgisini oluşturdu, Kemalizm'in sol yorumunu ve Türkiye'nin bağımsız bir dış politika izlemesi gerektiğini savundu. Aynı zamanda Aynanın İçindekiler roman serisiyle tarihî roman alanında da önemli eserler verdi.
Geç Dönem Tarihi Roman ve Sentez (1985-2005)
1985–2005Osmanlı'nın son dönemi ve Kurtuluş Savaşı'nı konu alan tarihi romanlarla üretimine devam etti. Bu dönemde şiir ve roman yazarlığını siyasi gazetecilik ile birlikte sürdürdü; erken dönem fikirlerini daha kapsamlı tarihsel bir çerçevede yeniden kurguladı. Küreselleşme eleştirisini de gündemine ekledi.
Önemli Dönüm Noktaları
Kamusal Faaliyetler
Uzmanlık Alanları & Kavramlar
Uzmanlık Alanları
Temel Kavramlar
Vefatı
Toplam 48 eser · Kronolojik sıralama (yeniden eskiye)
2000'ler
1990'ler
Gazi Paşa
RomanHangi Küreselleşme?
DenemeHangi Laiklik?
DenemeHangi Edebiyat?
DenemeKadınlar Savaşı
DenemeAydınlar Savaşı
DenemeSosyalizm Asıl Şimdi
Deneme1980'ler
O Karanlıkta Biz
RomanDenizatı
ŞiirSağım Solum Sobe
DenemeHaco Hanım Vay
Romanİkinci Yeni Savaşı
DenemeElde Var Hüzün
ŞiirHangi Atatürk?
DenemeBatı'nın Deli Gömleği
DenemeFena Halde Leman
RomanHangi Sağ?
DenemeGerçekçilik Savaşı
Deneme1970'ler
Hangi Türkçe?
DenemeYaraya Tuz Basmak
RomanUlusal Kültür Savaşı
DenemeBöyle Bir Sevmek
ŞiirHangi Seks?
DenemeHangi Sol?
DenemeFaşizmin Ayak Sesleri
DenemeSırtlan Payı
RomanBıçağın Ucu
RomanHangi Batı?
Deneme1960'ler
1950'ler
1940'ler
Duvar
ŞiirProgram Serileri
Düzenli yayınlanan program ve seri içerikler
Attilâ İlhan — TRT Kültür-Sanat Programı
TRTTRT'de yayımlanan çeşitli kültür-sanat programlarında konuk olarak yer aldığı bölümler; şiir, edebiyat ve siyaset üzerine konuşmaları.
Siyaset Meydanı — Attilâ İlhan Katılımı
Kanal D / Show TVAli Kırca'nın sunduğu Siyaset Meydanı programına katıldığı bölümler; Türkiye'nin siyasi gündemi ve anti-emperyalizm konularında görüşlerini paylaştı.
Konferanslar
1 konferans ve panel kaydı
Röportajlar
3 röportaj ve söyleşi
Videolar
6 video kaydı
Kısa Kesitler
2 kesit — arşiv dışı
Köşe Yazarlığı
Ödüller
Türk Dil Kurumu Şiir Ödülü
Tutuklunun Günlüğü şiir kitabı ile kazanılan ödül.
Yunus Nadi Roman Ödülü
Sırtlan Payı romanı ile kazanılan ödül.
Sait Faik Hikâye Armağanı
Edebi çalışmaları ve hikâye/roman yazarlığı nedeniyle verilen ödül.
Sedat Simavi Vakfı Edebiyat Ödülü
Salkım Hanım'ın Taneleri romanıyla kazanılan edebiyat ödülü.
Orhan Kemal Roman Ödülü
O Karanlıkta Biz romanı ile kazanılan ödül.
Türkiye Yazarlar Sendikası Şiir Ödülü
Korkunun Krallığı şiir kitabı ile verilen ödül.
Behçet Necatigil Şiir Ödülü
Şiir alanındaki yaşam boyu katkıları nedeniyle verilen onur ödülü.
Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Başarı Ödülü
Gazetecilik ve köşe yazarlığı alanındaki uzun soluklu katkıları nedeniyle verilen ödül.
Kültür Bakanlığı Büyük Ödülü
Türk edebiyatına ve kültür hayatına yaşam boyu katkıları nedeniyle verilen büyük ödül.
Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü
Edebiyat alanında yaşam boyu katkıları nedeniyle verilen devlet ödülü.
Kurumsal Roller
Köşe yazarı — Bilgi gazetesi
İlk düzenli köşe yazarlığı deneyimi; siyasi ve kültürel konularda yazılar.
Köşe yazarı — Politika gazetesi
Sol eğilimli Politika gazetesinde siyasi köşe yazarlığı.
Köşe yazarı — Milliyet gazetesi
Siyaset, kültür ve edebiyat üzerine düzenli köşe yazıları
Köşe yazarı — Güneş gazetesi
12 Eylül sonrası dönemde siyasi ve kültürel köşe yazıları.
Köşe yazarı — Cumhuriyet gazetesi
Hayatının son 15 yılında düzenli köşe yazarlığı; siyaset, dış politika, kültür ve edebiyat üzerine yazılar.
Üye ve destekçi — Türk Sinematek Derneği
Türk sinemasının gelişimine katkı; senaryo yazarlığı faaliyetleri.
Siyasi Faaliyetler
Bağımsız ulusal sol entelektüel olarak siyasi yazarlık ve kamuoyu tartışmalarına katılım
1946 TKP davasıyla ilişkilendirilerek hakkında açılan hukuki süreçler
Zaman Çizelgesi
15 Haziran'da İzmir'in Menemen ilçesinde doğdu.
İzmir'de lise eğitimini tamamladı; edebiyata ilgi duymaya başladı.
Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne kaydoldu.
Sol siyasi faaliyetleri nedeniyle hukuki süreçlerle karşılaştı; hukuk eğitimini bıraktı.
İlk şiir kitabı Duvar yayımlandı.
Paris'e gitti; Fransa'da yaklaşık on yıl boyunca kaldı, Fransız edebiyatı ve siyasi düşünceyle yoğun biçimde ilgilendi.
İlk romanı Sokaktaki Adam Paris'te yayımlandı.
Sisler Bulvarı şiir kitabı yayımlandı; Paris'in şiirsel yansıması olarak dikkat çekti.
Ben Sana Mecburum şiir kitabı yayımlandı; Türk şiirinin en çok okunan aşk kitaplarından biri haline geldi.
Türkiye'ye kesin dönüş yaptı; gazetecilik ve yazarlık faaliyetlerini yoğunlaştırdı.
Kurtlar Sofrası romanı yayımlandı; basın dünyasını ve aydın sorunlarını konu edindi.
Hangi Batı? deneme kitabı yayımlandı; anti-emperyalist çizgisini sistematik biçimde ortaya koydu.
Tutuklunun Günlüğü şiir kitabı yayımlandı; Bıçağın Ucu romanıyla Aynanın İçindekiler serisine başladı.
Tutuklunun Günlüğü ile Türk Dil Kurumu Şiir Ödülü'nü kazandı.
Sırtlan Payı romanıyla Yunus Nadi Roman Ödülü'nü kazandı; Hangi Sol? yayımlandı.
Ulusal Kültür Savaşı yayımlandı.
Hangi Türkçe? yayımlandı; Dil Devrimi ve Türkçe kullanımı üzerine tartışma açtı.
Hangi Atatürk? ve Dersaadet'te Sabah Ezanları yayımlandı; Sait Faik Hikâye Armağanı'nı kazandı.
Korkunun Krallığı şiir kitabıyla Türkiye Yazarlar Sendikası Şiir Ödülü'nü kazandı.
O Karanlıkta Biz romanıyla Orhan Kemal Roman Ödülü'nü kazandı.
Salkım Hanım'ın Taneleri romanı yayımlandı; Sedat Simavi Vakfı Edebiyat Ödülü'nü kazandı. Cumhuriyet gazetesinde köşe yazarlığına başladı.
Gazi Paşa romanı yayımlandı; Kurtuluş Savaşı dönemini konu edindi.
Salkım Hanım'ın Taneleri, Tomris Giritlioğlu yönetmenliğinde sinemaya uyarlandı.
Kültür Bakanlığı Büyük Ödülü'nü aldı.
Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü'nü aldı.
10 Ekim'de Ankara'da hayatını kaybetti; Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedildi.
Entelektüel Gelişim Dönemleri
Erken Dönem ve Paris Formasyon Yılları (1948-1963)
1948–1963Duvar ile başlayan bu dönemde İlhan, Fransız edebiyatının (özellikle sürrealizm ve sembolizm) etkisiyle şiir anlayışını biçimlendirdi. Paris deneyimi hem estetik tutumunu hem de siyasi dünya görüşünü derinden şekillendirdi. İlk roman denemesiyle de öne çıktı.
Roman ve Toplumcu Gerçekçilik Dönemi (1963-1972)
1963–1972Türkiye'ye dönüşünün ardından roman ve şiir üretimini hızlandırdı; toplumcu gerçekçi bir anlatı çizgisinde tarihi ve siyasi meseleleri ele aldı. Gazetecilik faaliyetlerini de bu dönemde yoğunlaştırdı.
Ulusal Sol ve Siyasi Deneme Dönemi (1972-1985)
1972–1985'Hangi' serisiyle Türk toplumunun kimlik, modernleşme ve bağımlılık sorunlarını sistematik biçimde ele aldı. Bu dönemde 'ulusal sol' çizgisini oluşturdu, Kemalizm'in sol yorumunu ve Türkiye'nin bağımsız bir dış politika izlemesi gerektiğini savundu. Aynı zamanda Aynanın İçindekiler roman serisiyle tarihî roman alanında da önemli eserler verdi.
Geç Dönem Tarihi Roman ve Sentez (1985-2005)
1985–2005Osmanlı'nın son dönemi ve Kurtuluş Savaşı'nı konu alan tarihi romanlarla üretimine devam etti. Bu dönemde şiir ve roman yazarlığını siyasi gazetecilik ile birlikte sürdürdü; erken dönem fikirlerini daha kapsamlı tarihsel bir çerçevede yeniden kurguladı. Küreselleşme eleştirisini de gündemine ekledi.
Üretim Dönemleri
Şiir Dönemi
1948'de Duvar ile başlayıp 2002'de Kimi Sevsem Sensin ile sona eren şiir üretimi; toplam 15 şiir kitabı. Lirik aşk şiirinden toplumcu gerçekçi şiire, sürrealist imgelerden politik şiire geniş bir yelpaze.
Roman Dönemi
1953'te Sokaktaki Adam ile başlayan roman yazarlığı; Aynanın İçindekiler serisi ve bağımsız romanlarla toplam 14 roman. Tarihî roman, toplumsal gerçekçi roman ve siyasi roman türlerinde eserler.
Deneme ve Siyasi İnceleme Dönemi
1972'de Hangi Batı? ile başlayan kapsamlı deneme üretimi; 'Hangi' serisi ve 'Attilâ İlhan'ın Defteri' serisi ile toplam 19 deneme/inceleme kitabı. Anti-emperyalist, ulusal sol düşüncenin sistematik ifadesi.
Gazetecilik Dönemi
1960'lardan ölümüne dek süren gazete köşe yazarlığı; Bilgi, Politika, Milliyet, Güneş ve Cumhuriyet gazetelerinde binlerce köşe yazısı. Siyaset, kültür, edebiyat ve dış politika konularında kamuoyuyla düzenli iletişim.
Alıntılar
"Ben sana mecburum bilemezsin."
"Hangi Batı? diyorum, yanıt veremiyorlar. Çünkü Batı denen şey, tek ve homojen bir bütün değildir."
"Sol, ulusal bağımsızlık olmaksızın anlamsızdır; bağımsız olmayan bir ülkede sol yapamazsınız."
"Bir toplum kendi kültürünü yitirdiğinde, kendi kimliğini de yitirmiş demektir."
"Atatürk'ü anlamak için onu ne sağ ne de sol kalıplara sıkıştırmak gerekir; o, sömürgeciliğe karşı savaşmış bir önderdir."
"Şiir, insanın en derin gerçekliğini, en kişisel olan aracılığıyla evrensel kılma çabasıdır."
"Emperyalizm yalnızca topla tüfekle gelmez; kültürle, dille, müzikle, yaşam tarzıyla da gelir."
"Küreselleşme dediğin, emperyalizmin yeni kıyafetidir; eski şarap yeni şişede."
"Bu ülkenin aydınları, Batı'dan geleni sorgulamadan kabul etmeye alıştırılmıştır; oysa gerçek aydınlanma, eleştirel düşüncedir."
"İstanbul'da yağmur yağıyordu, aklıma Paris geldi; Paris'te yağmur yağıyordu, aklıma sen geldin."
"Yazarın görevi, toplumun vicdanı olmaktır; susarsa, toplum da susar."
"Bir halkın dilini değiştirirseniz, hafızasını da değiştirirsiniz."
"Gerçekçilik, hayatı olduğu gibi aktarmak değildir; hayatın ardındaki gerçeği bulmaktır."
Kaynakça
Asım Bezirci, Attilâ İlhan — İnceleme. Evrensel Basım Yayın .
Mehmet Kaplan, Cumhuriyet Devri Türk Şiiri. Dergâh Yayınları .
Çeşitli yazarlar, Attilâ İlhan özel dosyaları — Türk Dili dergisi. Türk Dil Kurumu .
Fethi Naci, 100 Soruda Türkiye'de Roman ve Toplumsal Değişme. Gerçek Yayınevi .
Bedrettin Cömert, Attilâ İlhan'ın Şiiri Üzerine .
Ramazan Korkmaz, Attilâ İlhan'ın Roman Dünyası. Akçağ Yayınları .
Yıldız Ecevit, Türk Romanında Postmodernist Açılımlar. İletişim Yayınları .
Ahmet Oktay, Toplumcu Gerçekçiliğin Kaynakları. Bilgi Yayınevi .
Cemal Süreya, Şapkam Dolu Çiçekle — Attilâ İlhan üzerine yazılar .
Mehmet H. Doğan, Şiirin Yalnızlığı — Türk Şiirinde Toplumcu Gerçekçi Çizgi. Yapı Kredi Yayınları .
Bu sayfada bir hata mı var?
Hata Bildir