Şemseddin Sami
1850, Fraşer (bugünkü Arnavutluk) — ☾ 1904
Şemseddin Sami (Sami Frashëri, 1850-1904), Osmanlı-Arnavut yazar, sözlükçü ve entelektüeldir. Türk dilinin ilk modern sözlüğü olan Kâmûs-ı Türkî'nin ve Osmanlı dünyasının ilk kapsamlı ansiklopedisi Kâmûsü'l-A'lâm'ın yazarıdır. Edebiyat, dilbilim, ansiklopedicilik ve tarih alanlarında geniş bir üretim yelpazesiyle çalışan Şemseddin Sami, Osmanlı modernleşme sürecinin önemli entelektüel figürlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat adlı eseri, Türk edebiyatında ilk roman denemelerinden biri olarak değerlendirilmektedir.
Şemseddin Sami, 1 Haziran 1850'de Yanya vilayetinin Fraşer kasabasında (bugün Arnavutluk) dünyaya geldi. Asıl adı Sami Frashëri'dir. Köklü bir Arnavut ailesinden gelen Sami, ilk eğitimini Yanya'da aldıktan sonra İstanbul'a giderek eğitimine devam etti.
İstanbul'da gazetecilik ve edebiyat alanında faaliyetlerine başlayan Şemseddin Sami, Sabah ve Tercüman-ı Şark gibi gazetelerde çalıştı. 1872 yılında yayımlanan Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat adlı eseri, Türk edebiyatında Batılı anlamda yazılmış ilk roman girişimlerinden biri olarak değerlendirilmektedir. Eser, dönemin evlilik ve aile yapısındaki sorunları ele almaktadır.
Şemseddin Sami'nin en büyük entelektüel başarısı sözlükçülük ve ansiklopedicilik alanındadır. 1889-1898 yılları arasında yayımlanan Kâmûsü'l-A'lâm, altı ciltlik kapsamlı bir ansiklopedik sözlüktür. Tarih, coğrafya ve biyografi alanlarında on binlerce madde içeren bu eser, Osmanlı dünyasında hazırlanan ilk modern ansiklopedi olarak kabul edilmektedir. Fransızca kaynaklardan da yararlanan Şemseddin Sami, Osmanlı okuruna dünya bilgisini sistematik biçimde sunmuştur.
1900 yılında yayımlanan Kâmûs-ı Türkî, Şemseddin Sami'nin en kalıcı eseridir. Türk dilinin ilk modern tek dilli sözlüğü olan bu çalışma, Osmanlı Türkçesindeki kelimelerin kökenlerini, anlamlarını ve kullanım biçimlerini sistematik olarak belgelemektedir. Kâmûs-ı Türkî, Türk sözlükçülük geleneğinde bir dönüm noktası olmuş ve sonraki sözlük çalışmalarına temel oluşturmuştur.
Şemseddin Sami ayrıca Orhun Abideleri'nin Türkçeye çevirisini gerçekleştirerek eski Türk tarihine ilgiyi artırmıştır. Arapça-Türkçe (Kâmûs-ı Arabî) ve Fransızca-Türkçe (Kâmûs-ı Fransevî) sözlükler de hazırlayan Sami, dilbilim alanında çok yönlü bir üretim sergilemiştir.
Arnavut kimliğini de önemseyen Şemseddin Sami, Arnavut alfabesinin Latinizasyonu ve Arnavut kültürünün korunması konularında da çalışmalar yapmıştır. Arnavutluk'ta ulusal bir kahraman olarak kabul edilmektedir.
Şemseddin Sami, 18 Haziran 1904'te İstanbul'da hayatını kaybetmiştir. Sözlükçülük, ansiklopedicilik ve edebiyat alanlarındaki eserleri, Osmanlı modernleşme sürecinin entelektüel mirasının temel taşları arasında yer almaktadır.
Eğitim Hayatı
Kariyer Kronolojisi
Dergiler & Gazeteler
Yayınevleri
Düşünsel Çizgi
Şemseddin Sami, Kâmûs-ı Türkî ile Türk dilinin ilk modern tek dilli sözlüğünü, Kâmûsü'l-A'lâm ile Osmanlı dünyasının ilk kapsamlı ansiklopedisini hazırlayarak Osmanlı entelektüel modernleşmesinin temel taşlarını döşemiş çok yönlü bir aydındır.
Gazetecilik ve Edebiyat Dönemi
1870–1885İstanbul'a gelişinden sonra gazetecilik ve edebiyat faaliyetlerine yoğunlaştığı, Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat ile edebiyat dünyasına girdiği dönem.
Ansiklopedicilik ve Sözlükçülük Dönemi
1886–1904Kâmûsü'l-A'lâm ve Kâmûs-ı Türkî gibi anıtsal eserlerini hazırladığı, eski Türk tarihine yöneldiği ve entelektüel mirasını pekiştirdiği dönem.
Önemli Dönüm Noktaları
Kamusal Faaliyetler
Uzmanlık Alanları & Kavramlar
Uzmanlık Alanları
Temel Kavramlar
Vefatı
Toplam 4 eser · Kronolojik sıralama (yeniden eskiye)
Kurumsal Roller
Yazar ve Editör — Sabah Gazetesi
Osmanlı basın hayatında gazetecilik faaliyetlerinde bulunmuştur.
Zaman Çizelgesi
Yanya vilayeti Fraşer kasabasında doğdu.
Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat yayımlandı.
Sabah gazetesinde yazarlığa başladı.
Kâmûsü'l-A'lâm'ın ilk cildi yayımlandı.
Orhun Abideleri çevirisi yayımlandı.
Kâmûsü'l-A'lâm'ın altıncı ve son cildi yayımlandı.
Kâmûs-ı Türkî yayımlandı.
18 Haziran 1904'te İstanbul'da hayatını kaybetti.
Entelektüel Gelişim Dönemleri
Gazetecilik ve Edebiyat Dönemi
1870–1885İstanbul'a gelişinden sonra gazetecilik ve edebiyat faaliyetlerine yoğunlaştığı, Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat ile edebiyat dünyasına girdiği dönem.
Ansiklopedicilik ve Sözlükçülük Dönemi
1886–1904Kâmûsü'l-A'lâm ve Kâmûs-ı Türkî gibi anıtsal eserlerini hazırladığı, eski Türk tarihine yöneldiği ve entelektüel mirasını pekiştirdiği dönem.
Alıntılar
"Bir milletin dili, o milletin varlığının en kuvvetli delilidir."
"Lisanımızın hakiki Türkçe olduğunu ispat etmek, en büyük vazifelerimizden biridir."
Kaynakça
Bilal N. Şimşir, Şemseddin Sami. Türk Tarih Kurumu Yayınları .
Agâh Sırrı Levend, Şemseddin Sami. Türk Dil Kurumu Yayınları .
Hasan Eren, Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. Bizim Büro Basımevi .
TDV İslâm Ansiklopedisi, ŞEMSEDDÎN SÂMÎ .
Bu sayfada bir hata mı var?
Hata Bildir