Prens Sabahattin
1878, İstanbul — ☾ 1948
Prens Sabahattin (1878–1948), Osmanlı hanedanına mensup sosyolog, düşünür ve siyaset adamıdır. Frédéric Le Play ve Edmond Demolins'in 'science sociale' (toplum bilimi) ekolünden etkilenerek Osmanlı toplumunun dönüşümü için bireysel girişim (teşebbüs-i şahsi) ve yerinden yönetim (adem-i merkeziyet) fikirlerini savunmuştur. Ziya Gökalp'in toplumcu-merkeziyetçi çizgisine karşı bireyci-liberal bir alternatif oluşturmuş, Türk sosyolojisinin kurucu isimlerinden biri olarak kabul edilmektedir.
Prens Mehmed Sabahattin (1878, İstanbul – 30 Haziran 1948, Neuchâtel, İsviçre), Sultan Abdülmecid'in torunlarından biri olup babası Mahmud Celaleddin Paşa, annesi ise Sultan Abdülmecid'in kızı Seniha Sultan'dır. Osmanlı hanedanının seçkin bir üyesi olarak dünyaya gelen Sabahattin, saray çevresinde özel eğitim almıştır.
Genç yaşta siyasi ve entelektüel faaliyetlere ilgi duyan Sabahattin, 1899'da babası Mahmud Celaleddin Paşa ve kardeşi Lütfullah Bey ile birlikte gizlice İstanbul'dan ayrılarak Paris'e yerleşmiştir. Burada Jön Türk hareketi içinde aktif rol oynamış ve 1902 yılında Paris'te düzenlenen Birinci Jön Türk Kongresi'nin organizasyonunda belirleyici olmuştur.
Paris'te bulunduğu dönemde Frédéric Le Play'in toplum bilimi ekolü ile tanışmış, özellikle Edmond Demolins'in 'À quoi tient la supériorité des Anglo-Saxons?' (Anglo-Saksonların Üstünlüğü Neye Bağlıdır?) adlı eserinden derinden etkilenmiştir. Bu etkileşim, Sabahattin'in düşünce dünyasını kökten şekillendirmiş ve onu 'teşebbüs-i şahsi' (bireysel girişim) ve 'adem-i merkeziyet' (yerinden yönetim) kavramlarını Osmanlı bağlamında geliştirmeye yöneltmiştir.
1902 Jön Türk Kongresi'nde İttihat ve Terakki'nin merkeziyetçi çizgisine karşı adem-i merkeziyetçi bir yönetim anlayışını savunmuştur. Bu kongrede ortaya çıkan fikir ayrılığı, Jön Türk hareketinin iki ana kola ayrılmasına yol açmıştır: Ahmet Rıza'nın başını çektiği merkeziyetçi-pozitivist kanat ve Prens Sabahattin'in öncülük ettiği bireyci-adem-i merkeziyetçi kanat.
1906 yılında 'Teşebbüs-i Şahsi ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti'ni kurmuş, bu cemiyet aracılığıyla fikirlerini yaymaya çalışmıştır. 1908 Meşrutiyet'in ilanından sonra İstanbul'a dönmüş, ancak İttihat ve Terakki ile olan siyasi gerilimleri devam etmiştir. Aynı yıl fikirleri doğrultusunda kurulan Osmanlı Ahrar Fırkası'nın manevi lideri olmuştur. 31 Mart Olayı'nın (1909) ardından olaylara karıştığı iddiasıyla yargılanmış, beraat etmesine rağmen siyasi baskılarla karşılaşmıştır.
I. Dünya Savaşı sırasında Osmanlı'nın Almanya safında savaşa girmesine karşı çıkmış, bu konuda diplomatik girişimlerde bulunmuştur. Savaş sonrası kısa süreliğine İstanbul'a dönmüş ve yasaklanan 'Türkiye Nasıl Kurtarılabilir?' eserini yayımlatmıştır.
1924'te çıkarılan hanedan sürgünü kanunu ile İsviçre'ye sürgün edilmiştir. Hayatının geri kalan kısmını İsviçre'de, önce Lausanne'da ardından Neuchâtel'de geçirmiş, 30 Haziran 1948'de Neuchâtel'de vefat etmiştir. Cenazesi 1952 yılında Türkiye'ye getirilerek İstanbul Eyüpsultan'daki Halil Rıfat Paşa Türbesi'ne defnedilmiştir.
Prens Sabahattin'in düşünceleri, döneminde Ziya Gökalp'in dayanışmacı-toplumcu sosyolojisi karşısında yeterli destek bulamasa da, Türk düşünce tarihinde bireycilik, liberalizm ve yerinden yönetim tartışmalarının öncü referansı olarak kalıcı bir etki bırakmıştır. Günümüz Türkiye'sinde merkez sağ siyasi geleneğin fikri kökenlerinden biri olarak değerlendirilmektedir.
Eğitim Hayatı
Kariyer Kronolojisi
Dergiler & Gazeteler
Yayınevleri
Üretim Dönemleri
İlk Siyasi Metin (1901)
'Umum Osmanlı Vatandaşlarımıza' bildirisinin yayımlandığı, yazarlık faaliyetinin başlangıç noktası.
Programatik Risaleler Dönemi (1906-1908)
Cemiyetin kuruluşu ile birlikte temel ilkeleri açıklayan izahname ve risalelerin yayımlandığı dönem. Hem Türkçe hem Fransızca metinler üretilmiştir.
Ana Eser ve Siyasi Polemikler (1910-1913)
Üçüncü izahname, açık mektuplar ve 'Türkiye Nasıl Kurtarılabilir?' başyapıtının yazıldığı en verimli dönem.
Ölüm Sonrası Derlemeler (1999-2007)
Sabahattin'in eserlerinin araştırmacılar tarafından derlenerek yeniden yayımlandığı dönem. 'Görüşlerim' (1999) ve 'Gönüllü Sürgünden Zorunlu Sürgüne: Bütün Eserleri' (2007) derlemeleri.
Düşünsel Çizgi
Prens Sabahattin, Le Play ekolünün 'science sociale' metodolojisini Osmanlı toplumuna uygulayarak toplumları cemaatçi (communautaire) ve bireyci (particulariste) olarak sınıflandırmış, Osmanlı'nın kurtuluşunu merkeziyetçilikten vazgeçip bireysel girişimi ve yerinden yönetimi benimseyen bir toplumsal dönüşümde görmüştür. Eğitim reformunu toplumsal dönüşümün temel aracı olarak konumlandırmış, Anglo-Sakson toplumlarının başarısını bireyci eğitim modellerine bağlamıştır. Fikirlerini Ziya Gökalp'in toplumcu-dayanışmacı sosyolojisine karşı bir alternatif olarak konumlandırmış, Türk sosyoloji geleneğinde bireycilik-toplumculuk ekseninin bireyci kutbunu temsil etmiştir.
Saray Dönemi (1878-1899)
1878–1899Osmanlı sarayında özel eğitim dönemi. Dönemin aydınları arasında yaygın olan materyalizm, sosyal Darwinizm ve pozitivizm akımlarıyla ilk temas. Siyasi bilinçlenme ve Jön Türk fikirleriyle tanışma. Henüz sistematik bir düşünce çerçevesi oluşmamış, ancak Osmanlı'nın sorunlarına duyarlılık gelişmiş dönem.
Paris ve Entelektüel Oluşum Dönemi (1899-1906)
1899–1906Le Play ekolü ile tanışma, Edmond Demolins'in 'Anglo-Saksonların Üstünlüğü' eserinden etkilenme. Science sociale metodolojisini benimseme. Birinci Jön Türk Kongresi'nin organizasyonu ve adem-i merkeziyetçi tezin ilk kez sistematik olarak savunulması. Toplumları cemaatçi ve bireyci olarak sınıflandıran tipolojinin benimsenmesi.
Programatik Olgunlaşma Dönemi (1906-1908)
1906–1908Teşebbüs-i Şahsi ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti'nin kuruluşu ile düşüncelerinin kurumsallaşması. Risaleler aracılığıyla fikirlerinin sistematik olarak kamuoyuna sunulması. Le Play ekolünün kavramlarının Osmanlı siyasi diline aktarılması.
Meşrutiyet ve Mücadele Dönemi (1908-1913)
1908–1913İstanbul'a dönüş, Osmanlı Ahrar Fırkası deneyimi, İttihat ve Terakki ile siyasi çatışma, 31 Mart Olayı yargılaması. Fikirlerinin en olgun ve kapsamlı ifadesi olan 'Türkiye Nasıl Kurtarılabilir?' eserinin yazılması. Ziya Gökalp ile toplumculuk-bireycilik tartışmasının doruk noktası.
Sürgün ve Yalnızlık Dönemi (1913-1948)
1913–1948Avrupa'da zorunlu sürgün hayatı. I. Dünya Savaşı sırasında Osmanlı'nın savaşa girmesine karşı diplomatik çabalar. 1924 hanedan sürgünüyle kalıcı olarak İsviçre'ye yerleşme. Entelektüel üretimden büyük ölçüde uzaklaşma, münzevi ve yalnız bir hayat sürme. Fikirleri ancak ölümünden sonra yeniden keşfedilecektir.
Önemli Dönüm Noktaları
Kamusal Faaliyetler
Uzmanlık Alanları & Kavramlar
Uzmanlık Alanları
Temel Kavramlar
Vefatı
1903 — Babası Mahmud Celaleddin Paşa Brüksel'de vefat etti.
1948 — 30 Haziran 1948'de İsviçre'nin Neuchâtel şehrinde 70 yaşında vefat etti.
Toplam 9 eser · Kronolojik sıralama (yeniden eskiye)
Akademik Makaleler
Science Sociale dergisindeki yazıları
Çeşitli Fransızca makaleler ve mektuplar
Konferans Bildirileri
Birinci Jön Türk Kongresi tebliği
Adem-i merkeziyet tezi sunumu
Program Serileri
Düzenli yayınlanan program ve seri içerikler
Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Düşünce Akımları: Prens Sabahattin
TRTOsmanlı'dan Cumhuriyet'e geçiş sürecinde farklı düşünce akımlarını inceleyen belgesel dizisinin Prens Sabahattin bölümü. Adem-i merkeziyet ve bireycilik tezleri ele alınmaktadır.
Konferanslar
1 konferans ve panel kaydı
Köşe Yazarlığı
Kurumsal Roller
Kurucu ve Başkan — Teşebbüs-i Şahsi ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti
Bireysel girişim ve yerinden yönetim ilkelerini yaymak amacıyla kurulan siyasi cemiyet.
Manevi lider ve destekçi — Osmanlı Ahrar Fırkası
İttihat ve Terakki'ye muhalif, liberal eğilimli, Osmanlı tarihinin ilk muhalefet partisi. Prens Sabahattin'in fikirlerinden doğrudan etkilenmiş, ancak Sabahattin parti başkanlığını kabul etmemiştir.
Lider — Jön Türk hareketi adem-i merkeziyetçi kanat
Paris merkezli Jön Türk hareketinin adem-i merkeziyetçi ve bireyci kanadının fikri ve siyasi liderliği.
Siyasi Faaliyetler
Kurucu lider — Teşebbüs-i Şahsi ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti
Manevi lider (parti başkanlığını kabul etmedi) — Osmanlı Ahrar Fırkası
Jön Türk hareketi adem-i merkeziyetçi kanat lideri
Sabahattin'in kurucusu olduğu veya kuruluşunda önemli rol üstlendiği kuruluşlar.
Teşebbüs-i Şahsi ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti
Bireysel girişim ve yerinden yönetim ilkelerini savunan, Osmanlı siyasi hayatında liberal-bireyci çizginin öncüsü olan cemiyet.
Osmanlı Ahrar Fırkası
Osmanlı tarihinin ilk muhalefet partisi. Prens Sabahattin'in bireyci ve adem-i merkeziyetçi fikirleri doğrultusunda kurulan liberal siyasi parti. 14 Eylül 1908'de kurulmuş, İngiliz siyasi parti geleneğinden etkilenmiştir.
Zaman Çizelgesi
İstanbul'da dünyaya geldi. Babası Damat Mahmud Celaleddin Paşa, annesi Sultan Abdülmecid'in kızı Seniha Sultan'dır.
Saray çevresinde özel eğitimine başlandı; Fransızca, Arapça, Farsça ve genel kültür dersleri aldı.
Osmanlı aydınları arasında yaygınlaşan materyalizm, sosyal Darwinizm ve pozitivizm akımlarıyla ilk teması.
Babası Mahmud Celaleddin Paşa ve kardeşi Lütfullah Bey ile birlikte gizlice İstanbul'dan ayrılarak Paris'e yerleşti.
Paris'te Edmond Demolins ve Le Play ekolü (École de la Science Sociale) ile tanıştı; 'science sociale' metodolojisini öğrenmeye başladı.
Kardeşi Lütfullah Bey ile birlikte 'Umum Osmanlı Vatandaşlarımıza' başlıklı bildiriyi yayımladı; Jön Türk Kongresi'ne çağrı yapıldı.
Paris'te Birinci Jön Türk Kongresi'ni (Congrès des Libéraux Ottomans) organize etti. Adem-i merkeziyet tezini savunarak Ahmet Rıza grubuyla ayrıştı.
Jön Türk hareketinin bireyci-adem-i merkeziyetçi kanadının fikri lideri olarak tanındı.
Babası Mahmud Celaleddin Paşa Brüksel'de vefat etti.
Teşebbüs-i Şahsi ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti'ni kurdu.
'Teşebbüs-i Şahsi ve Tevsi-i Mezuniyet Hakkında Bir İzahnâme' adlı ilk programatik risaleyi yayımladı.
İkinci Jön Türk Kongresi'ne katılarak adem-i merkeziyet tezini yeniden savundu.
'Teşebbüs-i Şahsi ve Adem-i Merkeziyet Hakkında İkinci Bir İzah' risalesini yayımladı.
'Mes idées devant la Révolution Turque' adlı Fransızca risalesini yayımladı.
II. Meşrutiyet'in ilanının (23 Temmuz 1908) ardından İstanbul'a döndü.
14 Eylül 1908'de Osmanlı Ahrar Fırkası kuruldu; Sabahattin partinin manevi lideri olarak kabul edildi ancak başkanlığı reddetti.
Ahrar Fırkası 1908 seçimlerinde ağır yenilgi aldı; İstanbul'dan hiçbir milletvekili çıkaramadı.
31 Mart Olayı'na (13 Nisan 1909) karıştığı iddiasıyla divan-ı harpte yargılandı; beraat etti.
Siyasi baskılar nedeniyle yeniden Avrupa'ya gitmek zorunda kaldı. 'Mesleğimiz Hakkında Üçüncü ve Son Bir İzah' risalesini yayımladı.
'İttihat ve Terakki'ye Açık Mektuplar' serisini yayımlayarak İttihatçı merkeziyetçiliği eleştirdi.
Ana eseri 'Türkiye Nasıl Kurtarılabilir? (Meslek-i İçtimaî ve Programı)' yayımlandı.
Bab-ı Âli Baskını (23 Ocak 1913) ile İttihat ve Terakki tam iktidarı ele geçirdi; Sabahattin'in Osmanlı siyasetindeki etki alanı daraldı.
Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'na Almanya safında girmesine şiddetle karşı çıktı; diplomatik girişimlerde bulundu.
I. Dünya Savaşı'nın sona ermesi ve İttihat ve Terakki yönetiminin çökmesinin ardından kısa süreliğine İstanbul'a döndü.
Mütareke döneminde daha önce yasaklanan 'Türkiye Nasıl Kurtarılabilir?' eserini yeniden yayımlattı.
3 Mart 1924 tarihli Hanedan-ı Saltanat'ın sürgünü kanunu kapsamında Türkiye'den ayrılmak zorunda kaldı; İsviçre'ye yerleşti.
İsviçre'nin Lausanne şehrinde sürgün hayatına başladı.
Lausanne'dan Neuchâtel'e taşınarak hayatının son yıllarını burada geçirdi.
30 Haziran 1948'de İsviçre'nin Neuchâtel şehrinde 70 yaşında vefat etti.
Cenazesi Türkiye'ye getirildi; İstanbul Eyüpsultan'daki Halil Rıfat Paşa Türbesi'ne defnedildi.
Entelektüel Gelişim Dönemleri
Saray Dönemi (1878-1899)
1878–1899Osmanlı sarayında özel eğitim dönemi. Dönemin aydınları arasında yaygın olan materyalizm, sosyal Darwinizm ve pozitivizm akımlarıyla ilk temas. Siyasi bilinçlenme ve Jön Türk fikirleriyle tanışma. Henüz sistematik bir düşünce çerçevesi oluşmamış, ancak Osmanlı'nın sorunlarına duyarlılık gelişmiş dönem.
Paris ve Entelektüel Oluşum Dönemi (1899-1906)
1899–1906Le Play ekolü ile tanışma, Edmond Demolins'in 'Anglo-Saksonların Üstünlüğü' eserinden etkilenme. Science sociale metodolojisini benimseme. Birinci Jön Türk Kongresi'nin organizasyonu ve adem-i merkeziyetçi tezin ilk kez sistematik olarak savunulması. Toplumları cemaatçi ve bireyci olarak sınıflandıran tipolojinin benimsenmesi.
Programatik Olgunlaşma Dönemi (1906-1908)
1906–1908Teşebbüs-i Şahsi ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti'nin kuruluşu ile düşüncelerinin kurumsallaşması. Risaleler aracılığıyla fikirlerinin sistematik olarak kamuoyuna sunulması. Le Play ekolünün kavramlarının Osmanlı siyasi diline aktarılması.
Meşrutiyet ve Mücadele Dönemi (1908-1913)
1908–1913İstanbul'a dönüş, Osmanlı Ahrar Fırkası deneyimi, İttihat ve Terakki ile siyasi çatışma, 31 Mart Olayı yargılaması. Fikirlerinin en olgun ve kapsamlı ifadesi olan 'Türkiye Nasıl Kurtarılabilir?' eserinin yazılması. Ziya Gökalp ile toplumculuk-bireycilik tartışmasının doruk noktası.
Sürgün ve Yalnızlık Dönemi (1913-1948)
1913–1948Avrupa'da zorunlu sürgün hayatı. I. Dünya Savaşı sırasında Osmanlı'nın savaşa girmesine karşı diplomatik çabalar. 1924 hanedan sürgünüyle kalıcı olarak İsviçre'ye yerleşme. Entelektüel üretimden büyük ölçüde uzaklaşma, münzevi ve yalnız bir hayat sürme. Fikirleri ancak ölümünden sonra yeniden keşfedilecektir.
Üretim Dönemleri
İlk Siyasi Metin (1901)
'Umum Osmanlı Vatandaşlarımıza' bildirisinin yayımlandığı, yazarlık faaliyetinin başlangıç noktası.
Programatik Risaleler Dönemi (1906-1908)
Cemiyetin kuruluşu ile birlikte temel ilkeleri açıklayan izahname ve risalelerin yayımlandığı dönem. Hem Türkçe hem Fransızca metinler üretilmiştir.
Ana Eser ve Siyasi Polemikler (1910-1913)
Üçüncü izahname, açık mektuplar ve 'Türkiye Nasıl Kurtarılabilir?' başyapıtının yazıldığı en verimli dönem.
Ölüm Sonrası Derlemeler (1999-2007)
Sabahattin'in eserlerinin araştırmacılar tarafından derlenerek yeniden yayımlandığı dönem. 'Görüşlerim' (1999) ve 'Gönüllü Sürgünden Zorunlu Sürgüne: Bütün Eserleri' (2007) derlemeleri.
Alıntılar
"Bir memleketin terakkisi, orada yaşayan fertlerin teşebbüs-i şahsi kabiliyetleriyle doğru orantılıdır."
"Bizde fert yok, cemaat var; teşebbüs yok, itaat var; hürriyet yok, merkeziyet var."
"Adem-i merkeziyet, bir milletin en sağlam teminatıdır. Merkezden idare edilen bir millet, el ve ayakları bağlı bir insana benzer."
"Anglo-Saksonların üstünlüğü, ırkî bir mesele değil, terbiye usullerinin bir neticesidir."
"Mekteplerimiz memur yetiştiriyor, müteşebbis yetiştirmiyor. İşte bütün felaketimiz buradadır."
"Osmanlı'nın derdi merkeziyettir. Her şey merkezden idare edilmek istendikçe, taşra ölür, memleket çöker."
"Milletlerin hayatında iki büyük cereyan vardır: cemaat tipi ve fert tipi. Biz birincisinden ikincisine geçemedikçe kurtulmamız mümkün değildir."
"Devlet, ferdin hizmetçisi olmalıdır; efendisi değil."
"Toplumların ilerlemesi, merkezî otoriteyi güçlendirmekle değil, ferdin kudret ve istiklâlini artırmakla mümkündür."
"Bir milletin hakiki kuvveti, fertlerinin kendi kendilerine iş görebilme kabiliyetidir."
"Biz terbiyemizi değiştirmedikçe hiçbir inkılâbın bize faydası olmaz."
"Hürriyet, yalnız kanunlarda yazılı olması ile var olmaz; fertlerin hayatında fiilen yaşanması lâzımdır."
"Her şeyi devletten bekleyen millet, esir millettir."
"İçtimaî mesele, siyasî meselenin üstündedir. Toplumu değiştirmeden hükümeti değiştirmek bir şey ifade etmez."
Kaynakça
Hilmi Ziya Ülken, Türkiye'de Çağdaş Düşünce Tarihi (1966). Ülken Yayınları .
Niyazi Berkes, Türkiye'de Çağdaşlaşma (1964). Bilgi Yayınevi .
Şerif Mardin, Jön Türklerin Siyasi Fikirleri 1895-1908 (1964). İletişim Yayınları .
M. Şükrü Hanioğlu, Preparation for a Revolution: The Young Turks, 1902-1908 (2001). Oxford University Press .
Erik Jan Zürcher, The Unionist Factor: The Role of the Committee of Union and Progress in the Turkish National Movement 1905-1926 (1984). Brill .
Taha Parla, Ziya Gökalp, Kemalizm ve Türkiye'de Korporatizm (1989). İletişim Yayınları .
Mehmet Ö. Alkan, Gönüllü Sürgünden Zorunlu Sürgüne: Bütün Eserleri (hazırlayan) (2007). Yapı Kredi Yayınları .
Ahmet Zeki İzgöer, Görüşlerim (hazırlayan) (1999). Buruç Yayınları .
Emre Kongar, Türk Toplumbilimcileri (1982). Remzi Kitabevi .
İsmail Kara, Türkiye'de İslâmcılık Düşüncesi (1997). Kitabevi Yayınları .
Rukiye Akkaya, Prens Sabahaddin. Liberte Yayınları .
İlyas Sucu, Prens Sabahaddin: Türk Sosyoloji Tarihinde Sosyal Bilim Ekolü .
Oya Okan, Prens Sabahattin Literatürü Üzerine .
TDV İslâm Ansiklopedisi, Prens Sabahaddin maddesi .
Hakkı Kalaycı, Prens Sabahattin'in Ahrar Fırkasının Sosyolojik Analizi .
Bu sayfada bir hata mı var?
Hata Bildir