Kaşgarlı Mahmud

Kaşgarlı Mahmud bin Hüseyin bin Muhammed, 1008 yılında Kaşgar'da (bugünkü Doğu Türkistan / Sincan Uygur Özerk Bölgesi) doğdu. Karahanlı hanedanının ileri gelen ailelerinden birine mensuptu; bazı kaynaklara göre babası veya dedesi Karahanlı emirlerindendi. Bu soylu köken, Mahmud'a dönemin en iyi eğitim imkânlarını sağlamıştır.

Kaşgarlı Mahmud, gençlik yıllarında Orta Asya'nın önemli ilim merkezlerinde eğitim gördü. Arapça, Farsça ve çeşitli Türk lehçelerinde derin bilgi edindi. Türk boyları arasında uzun yolculuklar yaparak farklı Türk topluluklarının dillerini, geleneklerini, atasözlerini ve şiirlerini derledi. Bu alan çalışmaları, daha sonra kaleme alacağı büyük eserinin temelini oluşturdu.

Mahmud'un hayatının en önemli eseri Dîvânu Lugâti't-Türk'tür (Türk Dilleri Sözlüğü / Türk Dillerinin Divanı). 1072-1074 yılları arasında Bağdat'ta kaleme alınan bu eser, Türk dillerinin Araplara öğretilmesi amacıyla yazılmıştır. Mahmud, eserini Abbâsî Halifesi el-Muktedî bi-Emrillâh'a sunmuştur. Eserin yazılmasının ardında, Türklerin İslam dünyasındaki artan siyasi ve askeri gücünün yanı sıra Türk dilinin ve kültürünün Arapça karşısındaki değerini kanıtlama amacı da vardır.

Dîvânu Lugâti't-Türk, yaklaşık 7.500 Türkçe kelimeyi Arapça karşılıklarıyla açıklayan devasa bir sözlüktür. Ancak eser salt bir sözlükten çok daha fazlasıdır: Türk lehçelerinin karşılaştırmalı gramerini, fonetik özelliklerini, morfolojik yapılarını ve sözdizimsel kurallarını ele almaktadır. Oğuz, Kıpçak, Karluk, Uygur, Kırgız, Yağma, Çigil gibi farklı Türk boylarının dillerinden örnekler içermektedir.

Eserin en dikkat çekici özelliklerinden biri, içerdiği dünya haritasıdır. 'Türk dünyası haritası' olarak bilinen bu harita, Türk boylarının coğrafi dağılımını gösteren bilinen ilk haritadır. Merkezinde Balasagun bulunan dairesel harita, Japonya'dan (Çin ötesi) Bizans'a, Hindistan'dan Kuzey bozkırlarına kadar uzanan bir coğrafyayı kapsamaktadır.

Dîvânu Lugâti't-Türk aynı zamanda zengin bir edebiyat ve kültür antolojisidir. Eserde yüzlerce Türk atasözü, deyim, şiir, şarkı ve destandan parçalar yer almaktadır. Alp Er Tunga Sagusu (mersiyesi) gibi eski Türk edebiyatının en değerli örnekleri bu eser sayesinde günümüze ulaşmıştır. Ayrıca Türk boylarının gelenek-görenekleri, yemek kültürü, takvim sistemi, astronomi bilgileri ve günlük yaşamları hakkında etnografik bilgiler içermektedir.

Mahmud, eserinde Türk dilinin Arapça ile eşdeğer bir dil olduğunu savunmuş ve bu iddiasını dilbilimsel kanıtlarla desteklemiştir. Türk dilinin zengin söz varlığını, düzenli gramer yapısını ve ifade gücünü sistematik biçimde ortaya koymuştur.

Kaşgarlı Mahmud'un Dîvânu Lugâti't-Türk dışında başka eserler de yazdığı bilinmektedir. Kitâbü Cevâhirü'n-Nahv fî Lugâti't-Türk (Türk Dili Grameri) adlı bir gramer kitabı yazdığı eserin kendi içindeki atıflardan anlaşılmaktadır; ancak bu eser günümüze ulaşamamıştır.

Dîvânu Lugâti't-Türk'ün bilinen tek yazma nüshası, 1266 yılında Şam'da Muhammed bin Ebû Bekir tarafından kopya edilmiştir. Bu nüsha uzun süre kayıp kaldıktan sonra 1914 yılında Ali Emîrî Efendi tarafından İstanbul'da bir sahafta bulunmuştur. Bugün Millet Kütüphanesi'nde (Fatih, İstanbul) muhafaza edilmektedir. Eserin ilk modern yayımı Kilisli Rifat Bilge tarafından 1915-1917 yılları arasında gerçekleştirilmiştir. Besim Atalay'ın 1939-1943 yıllarında yaptığı Türkçe çeviri ise eserin geniş kitlelere ulaşmasını sağlamıştır.

Kaşgarlı Mahmud, 1105 yılında vefat etmiştir. Kaşgar yakınlarındaki Opal köyünde (bugünkü Upal) bulunan türbesi, günümüzde ziyaret edilmektedir. Eseri, Türkoloji biliminin kurucu metni olarak kabul edilmekte ve Türk dili, tarihi, kültürü ve coğrafyası araştırmalarının vazgeçilmez kaynağı olmaya devam etmektedir.