Yusuf Has Hacip

Yusuf, 1019 yılında Karahanlı Devleti'nin başkenti Balasagun'da (bugünkü Kırgızistan, Tokmok yakınları) doğdu. Dönemin kültürel ortamı, İslam medeniyetinin Orta Asya Türk toplumlarına nüfuz ettiği, Türk-İslam kültürel sentezinin şekillenmeye başladığı bir dönemdi. Yusuf, bu ortamda hem Türk geleneğinden hem İslam ilimlerinden beslenen kapsamlı bir eğitim aldı.

Balasagun, Karahanlı Devleti'nin önemli kültür merkezlerinden biriydi. Yusuf burada Arapça ve Farsça öğrendi; İslam felsefesi, kelam, ahlak felsefesi, astronomi ve tıp gibi alanlarda bilgi edindi. Aynı zamanda Türk sözlü geleneği, atasözleri, destan anlatıları ve Türk devlet yönetim anlayışı konularında derin bir birikime sahipti.

Yusuf'un hayatının merkezinde Kutadgu Bilig (Mutluluk Veren Bilgi) yer almaktadır. 1069-1070 yıllarında Kaşgar'da tamamlanan bu eser, aruz ölçüsüyle (fâilâtün fâilâtün fâilün) ve mesnevi nazım biçimiyle kaleme alınmış, yaklaşık 6.645 beyitten oluşan didaktik bir manzumedir. Eser Hakaniye (Karahanlı) Türkçesiyle yazılmış olup İslami dönem Türk edebiyatının bilinen ilk büyük eseridir.

Kutadgu Bilig, dört alegorik karakter üzerinden devlet yönetimi, adalet, akıl, kanaat ve mutluluk kavramlarını işlemektedir: Kün Togdı (hükümdar — adaleti temsil eder), Ay Toldı (vezir — mutluluğu/saadeti temsil eder), Ögdülmiş (vezirin oğlu — aklı temsil eder) ve Odgurmış (zahit — kanaati/akıbeti temsil eder). Bu dört karakter arasındaki diyaloglar aracılığıyla ideal devlet yönetimi, hükümdarın nitelikleri, vezirin görevleri, adaletin önemi ve insanın dünyevi ile uhrevi mutluluğu arasındaki denge ele alınmaktadır.

Eser, Fârâbî'nin siyaset felsefesinden, özellikle 'el-Medînetü'l-Fâzıla' (Erdemli Şehir) düşüncesinden etkilenmiştir. Yusuf, ideal devleti adalet üzerine kurulu bir yapı olarak tasvir etmiş; hükümdarın bilge, adil ve merhametli olması gerektiğini savunmuştur. Aynı zamanda Türk kağanlık geleneğindeki 'kut' (devlet, iktidar, talih) kavramını İslami bir çerçevede yeniden yorumlamıştır.

Yusuf, eserini Kaşgar'da Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han'a (bazı kaynaklarda Tavgaç Buğra Kara Han Ebû Ali Hasan bin Süleyman Arslan Han) sunmuştur. Hükümdar eseri beğenmiş ve Yusuf'a 'Has Hacip' (saray özel danışmanı / nedimi) unvanını vererek onu sarayında onurlu bir konuma getirmiştir. Bu unvan, Yusuf'un adıyla özdeşleşerek 'Yusuf Has Hacip' olarak tarihe geçmesini sağlamıştır.

Kutadgu Bilig, üç farklı yazma nüsha halinde günümüze ulaşmıştır: Viyana nüshası (Uygur harfleriyle yazılmış, en eski ve en tam nüsha), Fergana nüshası (Arap harfleriyle) ve Kahire nüshası (Arap harfleriyle, eksik). Bu üç nüsha, eserin Karahanlı döneminde ve sonrasında geniş bir coğrafyada okunduğunu ve çoğaltıldığını göstermektedir.

Eser, Türk siyaset felsefesinin, ahlak düşüncesinin ve edebiyatının kurucu metinlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Devlet yönetimi, adalet, bilgelik ve mutluluk üzerine ortaya koyduğu düşünceler, yüzyıllar boyunca Türk-İslam siyaset geleneğini etkilemiştir. Kutadgu Bilig, aynı zamanda Karahanlı Türkçesinin en önemli dil yadigârlarından biri olarak Türk dili tarihi araştırmaları için vazgeçilmez bir kaynaktır.

Yusuf Has Hacip'in Kutadgu Bilig dışında başka eserler yazıp yazmadığı kesin olarak bilinmemektedir. 1085 yılında vefat ettiği kabul edilmektedir. Kaşgar'da bulunan türbesi günümüzde ziyaret edilmektedir.