Yusuf Akçura
1876, Simbirsk (Ulyanovsk), Rusya — ☾ 1935
Yusuf Akçura (1876-1935), Kazan Tatarlarından gelen, Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye Cumhuriyeti dönemlerinde siyasi düşünce, tarih yazımı ve gazetecilik alanlarında etkin olmuş bir entelektüeldir. 1904 yılında yayımladığı 'Üç Tarz-ı Siyaset' makalesiyle Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük akımlarını karşılaştırmalı olarak ele almış ve Türk milliyetçiliğinin sistematik biçimde ifade edildiği ilk metni kaleme almıştır. Türk Tarih Kurumu'nun ilk başkanı olarak Cumhuriyet'in tarih politikasının şekillenmesinde belirleyici bir rol üstlenmiştir.
Yusuf Akçura, 2 Aralık 1876'da Rusya İmparatorluğu'na bağlı Simbirsk (bugünkü Ulyanovsk) şehrinde varlıklı bir Tatar tüccar ailesinin çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası Hasan Bey'in erken vefatının ardından annesi Bibi Kamer Banu Hanım ile birlikte İstanbul'a göç etti. Osmanlı başkentinde Harbiye Mektebi'ne girdi ve askeri eğitim aldı. Burada Jön Türk hareketi ile temas kurarak siyasi bilinç kazandı.
Harbiye'deki siyasi faaliyetleri nedeniyle 1897'de tutuklanarak Trablusgarp'a (Libya) sürgüne gönderildi. Sürgün döneminde Osmanlı İmparatorluğu'nun çevre vilayetlerindeki toplumsal yapıyı gözlemleme fırsatı buldu. 1899'da Trablusgarp'tan kaçarak Fransa'ya gitti ve Paris'te École Libre des Sciences Politiques'e (bugünkü Sciences Po) kaydoldu. Paris'te geçirdiği yıllar, Akçura'nın siyasi düşüncesinin olgunlaştığı dönem oldu. Burada Batı siyasi kuramları, milliyetçilik teorileri ve sosyal bilimlerle yoğun bir biçimde tanıştı.
1904 yılında Kahire'de yayımlanan Türk gazetesinde 'Üç Tarz-ı Siyaset' başlıklı makalesini yayımladı. Bu makale, Osmanlı İmparatorluğu'nun geleceği için önerilen üç siyasi stratejiyi — Osmanlıcılık, İslamcılık (Pan-İslamizm) ve Türkçülük (Pan-Türkizm) — karşılaştırmalı olarak ele alıyor ve Türkçülüğün en uygulanabilir seçenek olduğunu ileri sürüyordu. Bu metin, Türk milliyetçiliğinin programatik bir biçimde ifade edildiği ilk sistematik çalışma olarak kabul edilmektedir.
Paris'ten sonra Rusya'ya dönen Akçura, Kazan'da Tatar toplulukları arasında siyasi ve kültürel faaliyetler yürüttü. 1908'de II. Meşrutiyet'in ilanının ardından İstanbul'a geldi. Türk Derneği (1908) ve Türk Yurdu Cemiyeti'nin (1911) kurucu üyeleri arasında yer aldı. Türk Yurdu dergisinin editörlüğünü üstlenerek Türkçülük düşüncesinin yayılmasında merkezi bir rol oynadı. Ziya Gökalp, Mehmed Emin Yurdakul ve diğer Türkçü düşünürlerle birlikte hareket etti.
I. Dünya Savaşı ve Milli Mücadele dönemlerinde siyasi faaliyetlerini sürdüren Akçura, Cumhuriyet'in ilanından sonra Ankara'ya yerleşti. 1923'te milletvekili seçildi ve siyasi kariyerine TBMM'de devam etti. 1931 yılında kurulan Türk Tarih Kurumu'nun (Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti) ilk başkanı oldu. Bu görevde Cumhuriyet'in resmi tarih anlayışının oluşturulmasında ve Türk Tarih Tezi'nin geliştirilmesinde aktif rol üstlendi.
Akademik alanda İstanbul Üniversitesi'nde siyasi tarih dersleri veren Akçura, tarih yazımına da önemli katkılarda bulundu. 'Osmanlı Devletinin Dağılma Devri' ve editörlüğünü yaptığı 'Türk Yılı' gibi çalışmalar, dönemin tarih ve siyaset anlayışını yansıtan önemli eserlerdir.
Yusuf Akçura, 11 Mart 1935'te Ankara'da hayatını kaybetti. Türk milliyetçiliğinin kurucu düşünürlerinden biri olarak ardında kapsamlı bir siyasi ve entelektüel miras bıraktı. 'Üç Tarz-ı Siyaset' makalesi, Türk siyasi düşünce tarihinin en çok tartışılan ve atıf yapılan metinlerinden biri olmaya devam etmektedir.
Eğitim Hayatı
Kariyer Kronolojisi
Dergiler & Gazeteler
Yayınevleri
Üretim Dönemleri
Gazetecilik ve Polemik Dönemi
Şura-yı Ümmet ve Türk gazetesindeki yazıları ile 'Üç Tarz-ı Siyaset' makalesinin yayımlandığı erken dönem.
Türk Yurdu Editörlüğü Dönemi
Türk Yurdu dergisinin editörlüğünü üstlendiği, Türkçülük hareketinin yayın organını şekillendirdiği verimli dönem.
Akademik ve Kurumsal Dönem
Üniversitede ders verdiği ve TTK başkanlığıyla tarih yazımına kurumsal katkıda bulunduğu son dönem.
Düşünsel Çizgi
Akçura'nın düşünce sistemi, Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküş döneminde Türk milletinin siyasi geleceğine yönelik stratejik bir değerlendirme üzerine kuruludur. Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük akımlarını karşılaştırmalı olarak analiz eden Akçura, etnik ve kültürel temelli bir Türk milliyetçiliğini savunmuş; Rusya ve Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Türk halklarının ortak kaderini vurgulayarak Pan-Türkist bir perspektif geliştirmiştir. Tarih yazımında Türk Tarih Tezi'nin oluşturulmasına katkıda bulunan Akçura, akademik tarihçilik ile siyasi angajmanı bir arada yürüten bir entelektüel profil çizmiştir.
Askeri Eğitim ve Jön Türk Dönemi (1895-1899)
1895–1899Harbiye Mektebi'nde askeri eğitim alırken Jön Türk hareketiyle temas kurdu. Siyasi bilinçlenme ve sürgün deneyimi bu dönemin belirleyici unsurlarıdır.
Paris Eğitimi ve Kuramsal Olgunlaşma (1899-1904)
1899–1904Paris'te Sciences Po'da siyaset bilimi öğrenimi gördü. Batı siyasi kuramları ve milliyetçilik teorileriyle tanışarak 'Üç Tarz-ı Siyaset' makalesinin düşünsel temellerini attı.
Kazan Dönemi ve Tatar Faaliyetleri (1904-1908)
1904–1908Rusya'ya dönerek Kazan Tatarları arasında siyasi ve kültürel faaliyetler yürüttü. Pan-Türkist düşüncenin pratik boyutlarını geliştirdi.
İstanbul ve Türkçülük Hareketi (1908-1923)
1908–1923İstanbul'da Türk Yurdu dergisi ve Türkçülük hareketinin örgütlenmesinde merkezi bir rol üstlendi. Ziya Gökalp ve diğer Türkçü düşünürlerle birlikte hareket etti.
Cumhuriyet Dönemi ve Kurumsal Faaliyetler (1923-1935)
1923–1935Milletvekilliği, TTK başkanlığı ve üniversite hocalığı ile Cumhuriyet'in kurucu kurumlarına doğrudan katkıda bulundu. Türk Tarih Tezi'nin geliştirilmesinde aktif rol üstlendi.
Önemli Dönüm Noktaları
Kamusal Faaliyetler
Uzmanlık Alanları & Kavramlar
Uzmanlık Alanları
Temel Kavramlar
Vefatı
Toplam 5 eser · Kronolojik sıralama (yeniden eskiye)
1970'ler
Türkçülük
İnceleme1940'ler
Osmanlı Devletinin Dağılma Devri
Araştırma1920'ler
1900'ler
Üç Tarz-ı Siyaset
DenemeAkademik Makaleler
Üç Tarz-ı Siyaset
Türk Milliyetçiliğinin Tarihi Gelişimi
Akademik Görevler
Profesör — İstanbul Darülfünunu / İstanbul Üniversitesi
Kurumsal Roller
Kurucu Başkan — Türk Tarih Kurumu (Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti)
Cumhuriyet'in resmi tarih politikasının oluşturulmasında ve Türk Tarih Tezi'nin geliştirilmesinde belirleyici bir rol üstlenmiştir.
Kurucu Üye — Türk Derneği
Türkçülük hareketinin örgütlenmesine yönelik ilk derneklerden birinin kuruculuğunu yapmıştır.
Kurucu Üye ve Editör — Türk Yurdu Cemiyeti
Türk Yurdu dergisinin editörlüğünü üstlenerek Türkçülük düşüncesinin yayılmasında merkezi bir rol oynamıştır.
Aktif Üye — Türk Ocağı
Türk Ocağı'nın faaliyetlerine aktif olarak katılmış ve Türkçülük hareketinin kurumsal yapılanmasına katkıda bulunmuştur.
Siyasi Faaliyetler
TBMM Milletvekili (İstanbul) — Cumhuriyet Halk Fırkası
Akçura'in kurucusu olduğu veya kuruluşunda önemli rol üstlendiği kuruluşlar.
Türk Derneği
Türkçülük hareketinin örgütlenmesine yönelik ilk derneklerden biri.
Türk Yurdu Cemiyeti
Türk Yurdu dergisini yayımlayan ve Türkçülük düşüncesinin yaygınlaşmasına katkıda bulunan cemiyet.
Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti (Türk Tarih Kurumu)
Cumhuriyet'in resmi tarih araştırma kurumu.
Zaman Çizelgesi
Rusya İmparatorluğu'na bağlı Simbirsk'te (bugünkü Ulyanovsk) dünyaya geldi.
Annesiyle birlikte İstanbul'a göç etti.
Harbiye Mektebi'ne girdi.
Jön Türk faaliyetleri nedeniyle tutuklanarak Trablusgarp'a sürgüne gönderildi.
Trablusgarp'tan kaçarak Paris'e gitti; Sciences Po'ya kaydoldu.
Kahire'de yayımlanan Türk gazetesinde 'Üç Tarz-ı Siyaset' makalesini yayımladı.
II. Meşrutiyet'in ilanının ardından İstanbul'a geldi; Türk Derneği'nin kuruluşuna katıldı.
Türk Yurdu Cemiyeti'nin kuruluşuna katıldı ve Türk Yurdu dergisinin editörlüğünü üstlendi.
TBMM milletvekili seçildi.
İstanbul Darülfünunu'nda siyasi tarih dersleri vermeye başladı.
Editörlüğünü yaptığı 'Türk Yılı' yayımlandı.
Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti'nin (Türk Tarih Kurumu) kurucu başkanı oldu.
Birinci Türk Tarih Kongresi'ne başkanlık etti.
11 Mart'ta Ankara'da hayatını kaybetti.
Entelektüel Gelişim Dönemleri
Askeri Eğitim ve Jön Türk Dönemi (1895-1899)
1895–1899Harbiye Mektebi'nde askeri eğitim alırken Jön Türk hareketiyle temas kurdu. Siyasi bilinçlenme ve sürgün deneyimi bu dönemin belirleyici unsurlarıdır.
Paris Eğitimi ve Kuramsal Olgunlaşma (1899-1904)
1899–1904Paris'te Sciences Po'da siyaset bilimi öğrenimi gördü. Batı siyasi kuramları ve milliyetçilik teorileriyle tanışarak 'Üç Tarz-ı Siyaset' makalesinin düşünsel temellerini attı.
Kazan Dönemi ve Tatar Faaliyetleri (1904-1908)
1904–1908Rusya'ya dönerek Kazan Tatarları arasında siyasi ve kültürel faaliyetler yürüttü. Pan-Türkist düşüncenin pratik boyutlarını geliştirdi.
İstanbul ve Türkçülük Hareketi (1908-1923)
1908–1923İstanbul'da Türk Yurdu dergisi ve Türkçülük hareketinin örgütlenmesinde merkezi bir rol üstlendi. Ziya Gökalp ve diğer Türkçü düşünürlerle birlikte hareket etti.
Cumhuriyet Dönemi ve Kurumsal Faaliyetler (1923-1935)
1923–1935Milletvekilliği, TTK başkanlığı ve üniversite hocalığı ile Cumhuriyet'in kurucu kurumlarına doğrudan katkıda bulundu. Türk Tarih Tezi'nin geliştirilmesinde aktif rol üstlendi.
Üretim Dönemleri
Gazetecilik ve Polemik Dönemi
Şura-yı Ümmet ve Türk gazetesindeki yazıları ile 'Üç Tarz-ı Siyaset' makalesinin yayımlandığı erken dönem.
Türk Yurdu Editörlüğü Dönemi
Türk Yurdu dergisinin editörlüğünü üstlendiği, Türkçülük hareketinin yayın organını şekillendirdiği verimli dönem.
Akademik ve Kurumsal Dönem
Üniversitede ders verdiği ve TTK başkanlığıyla tarih yazımına kurumsal katkıda bulunduğu son dönem.
Alıntılar
"Osmanlı milleti vücuda getirmek, İslam birliğini siyaseten tahakkuk ettirmek, siyasi bir Türk milliyeti husule getirmek; işte üç yol, üç tarz-ı siyaset."
"Osmanlı İmparatorluğu'nun muhtelif milletlerini birleştirmek fikri, milliyet duygusunun kuvvetlenmesiyle artık tatbik kabiliyetini kaybetmiştir."
"Türkçülük, yalnız Osmanlı Türklerini değil, bütün dünya Türklerini bir mefkure etrafında birleştirmeyi hedef alan bir harekettir."
"Bir milletin tarihini bilmemesi, o milletin istikbalini görmemesiyle birdir."
"Milliyet meselesi, asrımızın en büyük meselesidir; bunun karşısında kayıtsız kalmak hiçbir millete nasip olmamıştır."
Kaynakça
Akçura, Yusuf, Üç Tarz-ı Siyaset (1904). Türk Yurdu Yayınları .
Georgeon, François, Türk Milliyetçiliğinin Kökenleri: Yusuf Akçura (1876-1935) (1986). Yurt Yayınları .
Akçura, Yusuf, Osmanlı Devletinin Dağılma Devri (1940). Türk Tarih Kurumu Yayınları .
Akçura, Yusuf, Türkçülük (1978). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü .
Kushner, David, The Rise of Turkish Nationalism 1876-1908 (1977). Frank Cass .
Bu sayfada bir hata mı var?
Hata Bildir