Muazzez İlmiye Çığ
1914, Bursa — ☾ 2024
Muazzez İlmiye Çığ (1914-2024), Türkiye'nin ilk ve en tanınmış sümerologlarından biridir. 1940'tan emekliliğine dek İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde müze uzmanı olarak görev yapmış; müzenin büyük çivi yazılı tablet koleksiyonu üzerinde araştırmalar yürütmüştür. Emekliliğinin ardından Sümer uygarlığını ve Mezopotamya geleneğini genel okuyucuya aktaran kitaplar yayımlamış, bazı eserleri dini çevrelerde tartışmalara ve hukuki süreçlere konu olmuştur. 17 Kasım 2024'te 110 yaşında hayatını kaybeden Çığ, Türk kültür ve bilim dünyasının en uzun ömürlü temsilcilerinden biri olarak tarihe geçmiştir.
Muazzez İlmiye Çığ, 29 Temmuz 1914'te Bursa'da dünyaya geldi. Babası Hasan Âli Bey, annesi ise Hamide Zekeriya Hanım'dır. Ailesi İstanbul'a taşındıktan sonra burada büyüdü. Çocukluk yıllarında Cumhuriyet'in kuruluş döneminin eğitim seferberliğinden etkilenerek öğrenimine büyük önem verdi.
İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü'ne kaydolan Çığ, burada Benno Landsberger, Hans Gustav Güterbock ve Fritz Rudolf Kraus gibi dünyaca ünlü Assiriyologlardan Sümerce ve Akadca dersleri aldı. Bu hocalar, Nazi Almanya'sından kaçarak Türkiye'ye sığınan bilim insanlarıydı ve Türkiye'de Sümeroloji alanının temellerini attılar. 1938 yılında üniversiteden mezun oldu.
Mezuniyetinin ardından 1940 yılında İstanbul Arkeoloji Müzeleri bünyesindeki Eski Şark Eserleri Müzesi'nde müze uzmanı olarak göreve başladı. Burada dünyada en büyük çivi yazılı tablet koleksiyonlarından biri üzerinde çalıştı. Binlerce Sümerce ve Akadca tableti araştırdı, sınıflandırdı, katalogladı ve tercüme etti. Hatice Kızılyay ile birlikte yürüttüğü kataloglama çalışmaları, uluslararası Sümeroloji camiasında önemli referans kaynakları arasında yer aldı. Samuel Noah Kramer başta olmak üzere uluslararası alandaki önde gelen sümerologlarla iş birliği yaptı.
1976 yılında müzeden emekli olan Çığ, onlarca yıllık birikimini genel okuyucuyla paylaşmak amacıyla popüler bilim kitapları yazmaya yöneldi. Sümer mitolojisi, edebiyatı ve dini pratiklerini ele aldığı eserlerin yanı sıra İbrahimi dinlerin kutsal metinleri ile Mezopotamya geleneği arasındaki bağlantıları araştıran kitaplar yayımladı. Bu çalışmalar geniş okuyucu kitlelerine ulaştı ve Sümer araştırmalarını Türk kamuoyunda tanınan bir alan haline getirdi.
2006 yılında savcılık, Çığ'ın kaleme aldığı ve dinî metinleri Sümer kökenlerine bağlayan bir kitabı gerekçe göstererek Türk Ceza Kanunu'nun 216. maddesi kapsamında hakkında dava açtı. Doksanlı yaşlarındaki araştırmacının yargılanması kamuoyunda büyük yankı uyandırdı; ulusal ve uluslararası basında geniş yer buldu. Mahkeme nihayetinde Çığ'ı beraat ettirdi. Bu dava, akademik özgürlük ve ifade hürriyeti tartışmalarının simge davalarından biri olarak tarihe geçti.
Hayatının son yıllarını İstanbul ve Mersin'de geçiren Çığ, yüz yaşını aşmasına karşın entelektüel merakını ve okuma alışkanlığını sürdürdü. Verdiği röportajlarda bilime olan bağlılığını, yaşamın anlamını merak ve çalışmada bulduğunu, yaşın öğrenmeye engel olmadığını vurgulayan Çığ, dünyanın en yaşlı çalışan bilim insanlarından biri olarak anılmaya başlandı. 100. ve 105. doğum günleri büyük medya ilgisiyle kutlandı. 17 Kasım 2024'te Mersin'de 110 yaşında hayatını kaybetti.
Muazzez İlmiye Çığ, çivi yazısı araştırmalarını Türk kamuoyuna tanıtan, bu alanda öncü Türkçe popüler eserleri kaleme alan ve kadın bilim insanı olarak Cumhuriyet'in erken döneminden itibaren akademik hayatta yer alan simgesel bir isim olarak Türk kültür tarihindeki yerini almıştır.
Eğitim Hayatı
Kariyer Kronolojisi
Yayınevleri
Üretim Dönemleri
Akademik Araştırma Dönemi
İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde çivi yazılı tabletlerin kataloglanması, tercümesi ve uluslararası akademik camiaya sunulması. Akademik makaleler ve katalog çalışmaları.
Popüler Bilim Yazarlığı Dönemi
Sümer uygarlığı, Mezopotamya mitolojisi ve kutsal metinlerin tarihsel kökenleri üzerine genel okuyucuya hitap eden araştırma kitapları. En yoğun üretim dönemi.
Düşünsel Çizgi
Muazzez İlmiye Çığ'ın düşünce dünyasının merkezinde Mezopotamya uygarlığı, özellikle Sümer kültürü ve çivi yazısı araştırması yer almaktadır. Uzun müzecilik kariyerinde Sümerce tabletleri derinlemesine inceleyen Çığ, emekliliğinin ardından bu araştırmaları dinlerin tarihsel kökleriyle ilişkilendiren popüler kitaplar kaleme almış; Sümer araştırmalarını Türk kamuoyunda tanınan bir alan haline getirmiştir. Özellikle İbrahimi dinlerin kutsal metinlerindeki anlatıların Mezopotamya kökenlerini savunan tezleri, onun düşünsel kimliğinin en belirleyici boyutunu oluşturmuştur.
Eğitim ve Formasyom Dönemi (1932-1940)
1932–1940İstanbul Üniversitesi'nde Benno Landsberger ve Hans Gustav Güterbock gibi dünyaca ünlü hocalardan Sümerce, Akadca ve çivi yazısı eğitimi aldı. Bu dönem, Çığ'ın Sümeroloji alanındaki temel bilgi birikimini oluşturduğu ve akademik kimliğinin şekillendiği formasyom yıllarıdır.
Müzecilik ve Uzmanlık Dönemi (1940-1976)
1940–1976İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde çivi yazılı tabletler üzerine akademik araştırmalar yürüttü. Türkiye'deki Sümerce ve Akadca tablet çalışmalarının temel taşlarından biri olan kataloglama ve tercüme çalışmaları bu döneme aittir. S.N. Kramer ve Hatice Kızılyay ile uluslararası iş birlikleri kurdu.
Geçiş ve Hazırlık Dönemi (1976-1995)
1976–1995Emeklilikten sonra onlarca yıllık araştırma birikimini düzenleyerek genel okuyucuya aktarmaya hazırlandı. Akademik birikimini popüler formata dönüştürme sürecine girdi ve ilk kitaplarını yazmaya başladı.
Popüler Yazarlık Dönemi (1995-2015)
1995–2015Sümer uygarlığı ve Mezopotamya geleneğini genel okuyucuya tanıtan çok sayıda kitap yayımladı. Bu dönemdeki bazı kitapları, İbrahimi dinlerin kutsal metinleri ile Sümer geleneği arasındaki bağlantılara dair tezleri nedeniyle dinî ve akademik çevrelerde tartışmalara yol açtı; 2006'daki hukuki süreç bu döneme denk geldi. En üretken yazar dönemi olarak öne çıkar.
Son Dönem ve Miras (2015-2024)
2015–2024Çalışma hayatının son döneminde söyleşi ve röportajlarda Sümer araştırmaları, bilimin önemi ve yaşam görüşü üzerine fikirlerini paylaşmayı sürdürdü. Yüzlü yaşlarına karşın entelektüel merakını koruyan Çığ, dünyanın en yaşlı çalışan bilim insanlarından biri olarak Türk kültür kamuoyunda sembolik bir referans figürü haline geldi.
Önemli Dönüm Noktaları
Kamusal Faaliyetler
Uzmanlık Alanları & Kavramlar
Uzmanlık Alanları
Temel Kavramlar
Vefatı
Toplam 14 eser · Kronolojik sıralama (yeniden eskiye)
2010'ler
Sümerliler ve Türkler
AraştırmaAtatürk ve Sümerliler
Araştırma2000'ler
Bereket Kültü ve Mabet Fahişeliği
AraştırmaSümer'de Tufan, Tufan'da Sümer
AraştırmaSümerli Ludingirra
AraştırmaSümerlilerde Tufan Tufanda Sümerler
AraştırmaHititler ve Hattuşa
Araştırmaİnanna'nın Aşkı
AraştırmaUygarlığın Nuh'un Gemisi
AraştırmaGilgameş: Tarihte İlk Kral Kahraman
Araştırma1990'ler
Ortadoğu Uygarlık Mirası
AraştırmaUygarlığın Kökeni Sümerliler
AraştırmaAkademik Makaleler
Zwei altbabylonische Schulbucher aus Nippur (Hatice Kızılyay ile birlikte)
Sümer Tabletleri Üzerine Yeni Araştırmalar
İstanbul Arkeoloji Müzeleri Nippur Tabletleri Katalogu
Program Serileri
Düzenli yayınlanan program ve seri içerikler
Tarihin Sırrı - Muazzez İlmiye Çığ Özel
CNN TürkMuazzez İlmiye Çığ'ın 100. yaşına özel olarak hazırlanan program; hayat hikâyesi, meslek kariyeri ve Sümer araştırmaları üzerine kapsamlı söyleşi.
Aykırı Sorular - Muazzez İlmiye Çığ
Halk TVEngin Başaraner'in sunduğu programda Sümer uygarlığı, dinlerin tarihsel kökleri ve Türkiye'deki arkeoloji araştırmaları üzerine söyleşi.
Gündem Özel - 106 Yaşındaki Sümerolog
TRT HaberTRT Haber'de yayımlanan özel programda Muazzez İlmiye Çığ'ın 106. yaşında hayat görüşü, bilime bakışı ve güncel meselelere dair düşünceleri.
Konferanslar
2 konferans ve panel kaydı
Röportajlar
5 röportaj ve söyleşi
Akademik Görevler
Müze Uzmanı — İstanbul Arkeoloji Müzeleri
Başkâtip ve Araştırmacı — İstanbul Arkeoloji Müzeleri
Ödüller
Cumhuriyet Ödülü
Bilim ve kültür alanındaki yaşam boyu katkıları nedeniyle verilen ödül.
Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) Onur Ödülü
Sümeroloji alanındaki öncü çalışmaları ve bilimi kamuoyuna tanıtma katkıları nedeniyle verilen onur ödülü.
İstanbul Üniversitesi Fahri Doktora
Sümeroloji ve Mezopotamya araştırmalarına yaşam boyu katkıları nedeniyle verilen fahri doktora unvanı.
Kadın Emeği Ödülü
Bilim alanında kadın temsilciliğine yaptığı katkılar ve ilham verici yaşam hikâyesi nedeniyle takdim edilen ödül.
Kaynak Yayınları Yaşam Boyu Başarı Ödülü
Türkçe popüler bilim literatürüne kazandırdığı eserler ve Sümer uygarlığını genel okuyucuyla buluşturma başarısı nedeniyle ödül.
Kurumsal Roller
Sümeroloji ve Çivi Yazısı Uzmanı — İstanbul Arkeoloji Müzeleri
Müzenin çivi yazılı tablet koleksiyonunun araştırılması, kataloglanması ve Türkiye'deki Mezopotamya araştırmacılığının geliştirilmesine katkı sağladı.
Muhabir Üye — Türk Tarih Kurumu
Sümeroloji ve eski Yakın Doğu tarihi alanındaki çalışmalarıyla kuruma akademik katkı sağladı.
Çığ'in kurucusu olduğu veya kuruluşunda önemli rol üstlendiği kuruluşlar.
HZİ Vakfı (Hamide Zekeriya İtil Nöropsikiyatri Vakfı)
Anne ve babasının adını taşıyan, kardeşi Prof. Dr. Turan İtil ile birlikte kurduğu nöropsikiyatri vakfı.
Zaman Çizelgesi
29 Temmuz 1914'te Bursa'da dünyaya geldi.
Ailesiyle birlikte İstanbul'a taşındı; ortaöğrenimine burada devam etti.
İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü'ne başladı.
Benno Landsberger ve Hans Gustav Güterbock'tan Sümerce ve Hititoloji dersleri aldı.
İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü'nden mezun oldu.
İstanbul Arkeoloji Müzeleri Eski Şark Eserleri Müzesi'nde müze uzmanı olarak göreve başladı.
Müzenin çivi yazılı tablet koleksiyonunun sistematik araştırılması ve kataloglanması çalışmalarına başladı.
Samuel Noah Kramer'ın İstanbul'a gelerek tablet koleksiyonu üzerinde çalışmasına eşlik etti; ortaklık başladı.
Hatice Kızılyay ile birlikte çivi yazılı tabletlerin kataloglanması projelerini yürüttü.
Hatice Kızılyay ile birlikte 'Zwei altbabylonische Schulbucher aus Nippur' adlı akademik makaleyi yayımladı.
S.N. Kramer ve H. Kızılyay ile İstanbul Arkeoloji Müzeleri Nippur tabletleri kataloğunu hazırladı.
Türk Tarih Kongresi'nde Sümer tabletleri üzerine sunum yaptı.
İstanbul Arkeoloji Müzeleri'ndeki 36 yıllık görevinden emekli oldu.
Emeklilik sonrası dönemde Sümer uygarlığı üzerine popüler kitaplar yazmaya başladı.
'Uygarlığın Kökeni Sümerliler' adlı ilk popüler kitabı Kaynak Yayınları'ndan yayımlandı.
'Ortadoğu Uygarlık Mirası' adlı kitabı yayımlandı.
'Gilgameş: Tarihte İlk Kral Kahraman' adlı kitabı yayımlandı.
'Uygarlığın Nuh'un Gemisi' adlı kitabı yayımlandı.
'İnanna'nın Aşkı' adlı kitabı yayımlandı.
'Kur'an, İncil ve Tevrat'ın Sümer'deki Kökeni' adlı kitabı yayımlandı.
TCK'nın 216. maddesi kapsamında yargılandı; mahkeme beraat kararı verdi. Dava kamuoyunda geniş yankı uyandırdı ve ifade özgürlüğü tartışmalarının simge davalarından biri oldu.
Cumhuriyet Gazetesi'nden bilim ve kültür alanındaki yaşam boyu katkıları nedeniyle Cumhuriyet Ödülü aldı.
'Bereket Kültü ve Mabet Fahişeliği' adlı kitabı yayımlandı.
'Atatürk ve Sümerliler' adlı kitabı yayımlandı.
100. doğum günü; birçok kültür kuruluşu, medya organı ve üniversite tarafından kutlandı. TÜBA Onur Ödülü aldı.
İstanbul Üniversitesi'nden fahri doktora unvanı aldı.
105. doğum günü vesilesiyle çok sayıda röportaj verdi; sağlığını ve entelektüel merakını koruduğunu gösterdi.
17 Kasım 2024'te Mersin'de 110 yaşında hayatını kaybetti.
Entelektüel Gelişim Dönemleri
Eğitim ve Formasyom Dönemi (1932-1940)
1932–1940İstanbul Üniversitesi'nde Benno Landsberger ve Hans Gustav Güterbock gibi dünyaca ünlü hocalardan Sümerce, Akadca ve çivi yazısı eğitimi aldı. Bu dönem, Çığ'ın Sümeroloji alanındaki temel bilgi birikimini oluşturduğu ve akademik kimliğinin şekillendiği formasyom yıllarıdır.
Müzecilik ve Uzmanlık Dönemi (1940-1976)
1940–1976İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde çivi yazılı tabletler üzerine akademik araştırmalar yürüttü. Türkiye'deki Sümerce ve Akadca tablet çalışmalarının temel taşlarından biri olan kataloglama ve tercüme çalışmaları bu döneme aittir. S.N. Kramer ve Hatice Kızılyay ile uluslararası iş birlikleri kurdu.
Geçiş ve Hazırlık Dönemi (1976-1995)
1976–1995Emeklilikten sonra onlarca yıllık araştırma birikimini düzenleyerek genel okuyucuya aktarmaya hazırlandı. Akademik birikimini popüler formata dönüştürme sürecine girdi ve ilk kitaplarını yazmaya başladı.
Popüler Yazarlık Dönemi (1995-2015)
1995–2015Sümer uygarlığı ve Mezopotamya geleneğini genel okuyucuya tanıtan çok sayıda kitap yayımladı. Bu dönemdeki bazı kitapları, İbrahimi dinlerin kutsal metinleri ile Sümer geleneği arasındaki bağlantılara dair tezleri nedeniyle dinî ve akademik çevrelerde tartışmalara yol açtı; 2006'daki hukuki süreç bu döneme denk geldi. En üretken yazar dönemi olarak öne çıkar.
Son Dönem ve Miras (2015-2024)
2015–2024Çalışma hayatının son döneminde söyleşi ve röportajlarda Sümer araştırmaları, bilimin önemi ve yaşam görüşü üzerine fikirlerini paylaşmayı sürdürdü. Yüzlü yaşlarına karşın entelektüel merakını koruyan Çığ, dünyanın en yaşlı çalışan bilim insanlarından biri olarak Türk kültür kamuoyunda sembolik bir referans figürü haline geldi.
Üretim Dönemleri
Akademik Araştırma Dönemi
İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde çivi yazılı tabletlerin kataloglanması, tercümesi ve uluslararası akademik camiaya sunulması. Akademik makaleler ve katalog çalışmaları.
Popüler Bilim Yazarlığı Dönemi
Sümer uygarlığı, Mezopotamya mitolojisi ve kutsal metinlerin tarihsel kökenleri üzerine genel okuyucuya hitap eden araştırma kitapları. En yoğun üretim dönemi.
Alıntılar
"Sümerler, insanlığın yazdığı ilk satırları bize bıraktı. Bu tabletleri okumak, tarihe açılan bir pencere gibidir."
"Yaşın önemi yok; önemli olan merakı yitirmemek. Ben seksen yaşımda da çalıştım, doksan yaşımda da. Merak varsa öğrenmek de vardır."
"İstanbul Arkeoloji Müzeleri'ndeki on binlerce tablet hâlâ tam olarak araştırılmayı bekliyor. Bu tabletler insanlığa ait; onları gelecek kuşaklara aktarmak zorundayız."
"Mezopotamya uygarlığını anlamadan insan uygarlığının gelişimini bütünüyle kavramak mümkün değildir. Her şeyin başladığı yer orasıdır."
"Tarih, tarafsız bir gözle incelendiğinde ne siyasi ne de dinî bir araç olabilir; yalnızca gerçeğin kaydıdır."
"Ben bu tabletleri okurken insanlığın ilk aşk şiirlerini, ilk ninnileri, ilk atasözlerini keşfettim. İnsan beş bin yıl önce de aynı duyguları yaşıyormuş."
"Bilim insanının görevi gerçeği aramaktır. Gerçek bazen hoşunuza gitmeyebilir ama bilimin işi hoşa gitmek değil, gerçeği ortaya koymaktır."
"Kadın olmak benim için hiçbir zaman engel olmadı. Cumhuriyet bize bu kapıları açtı. Atatürk olmasaydı ben bu işleri yapamazdım."
"İnsanlığın ilk yazılı belgelerini incelediğinizde görürsünüz ki beş bin yıl önceki toplumların dertleri, sevinçleri, korkuları bugünkünden farklı değildir."
"Sümerliler yazıyı icat etti, ilk okulu kurdu, ilk kanunları yazdı. Uygarlığın temeli Mezopotamya'da atıldı; bunu bilmeden bugünü anlayamazsınız."
"Yüz yaşına geldim ama hâlâ öğrenecek çok şey var. Kitap okumanın, araştırmanın yaşı yoktur."
"Beraat ettim çünkü yazdıklarım tarihsel gerçeklere dayanıyordu. Bilimsel bir çalışmayı yargılayamazsınız; ancak tartışabilirsiniz."
Kaynakça
Çığ, Muazzez İlmiye, Kur'an, İncil ve Tevrat'ın Sümer'deki Kökeni (2003). Kaynak Yayınları .
Çığ, Muazzez İlmiye, Uygarlığın Kökeni Sümerliler (1995). Kaynak Yayınları .
Çığ, Muazzez İlmiye, İnanna'nın Aşkı (2002). Kaynak Yayınları .
İstanbul Arkeoloji Müzeleri, İstanbul Arkeoloji Müzeleri Koleksiyonları - Eski Şark Eserleri. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı .
Kramer, Samuel Noah, History Begins at Sumer (1956). University of Pennsylvania Press .
Kramer, Samuel Noah; Çığ, Muazzez İlmiye; Kızılyay, Hatice, Istanbul Arkeoloji Müzeleri'ndeki Nippur Tabletleri (1965). İstanbul Arkeoloji Müzeleri Yayınları .
Çığ, Muazzez İlmiye, Bereket Kültü ve Mabet Fahişeliği (2009). Kaynak Yayınları .
Cumhuriyet Gazetesi, Muazzez İlmiye Çığ Vefat Haberi (2024) .
BBC Türkçe, Dünyanın En Yaşlı Sümerologu Muazzez İlmiye Çığ (2019) .
T24, Muazzez İlmiye Çığ 105 Yaşında (2019) .
Bianet, Muazzez İlmiye Çığ Beraat Etti (2007) .
Çığ, Muazzez İlmiye, Sümerli Ludingirra (2006). Kaynak Yayınları .
Bu sayfada bir hata mı var?
Hata Bildir