Feza Gürsey
1921, İstanbul — ☾ 1992
Feza Gürsey (1921-1992), 20. yüzyılın en önemli Türk teorik fizikçilerinden ve matematikçilerinden biridir. İstanbul'da doğmuş, Imperial College London'da doktora yapmıştır. ODTÜ ve Yale Üniversitesi'nde profesör olarak görev yapan Gürsey, grup teorisinin parçacık fiziğine uygulanması, istisnai Lie grupları ve oktoniyon yapıları üzerine uluslararası düzeyde etki bırakan çalışmalar gerçekleştirmiştir. Oppenheimer Ödülü ve Wigner Madalyası gibi prestijli ödüllerin sahibi olan Gürsey, Nobel Ödülü'ne aday gösterilmiş nadir Türk bilim insanlarından biridir.
Feza Gürsey, 7 Nisan 1921'de İstanbul'da dünyaya geldi. Babası Reşit Gürsey bir tıp doktoruydu, annesi Remziye Hisar ise Türkiye'nin ilk kadın kimyagerlerinden biriydi. Bilimsel bir aile ortamında büyüyen Gürsey, küçük yaşlardan itibaren matematik ve fizik alanlarına ilgi duydu.
Galatasaray Lisesi'nde ortaöğrenimini tamamladıktan sonra İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Matematik-Fizik Bölümü'ne girdi ve 1944'te lisans derecesini aldı. Ardından İngiltere'ye giderek Imperial College London'da teorik fizik alanında doktora çalışmasına başladı. 1950'de 'Spin-1/2 Parçacıkların Klasik Mekaniği' konulu tezini tamamlayarak doktora derecesini aldı.
Doktorasını tamamladıktan sonra kısa bir süre Cambridge Üniversitesi'nde araştırma yaptı. 1951'de Türkiye'ye dönerek İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi'nde doçent olarak göreve başladı. Bu dönemde kiral simetri ve kiral olmayan (non-chiral) alanlar üzerine ilk önemli çalışmalarını yayımladı.
1957-1961 yılları arasında Brookhaven Ulusal Laboratuvarı ve Princeton Üniversitesi İleri Araştırmalar Enstitüsü'nde (Institute for Advanced Study) araştırmacı olarak çalıştı. Bu dönemde parçacık fiziğinde grup teorisi uygulamaları üzerine çığır açan çalışmalar gerçekleştirdi. Özellikle SU(6) simetri grubunun hadron sınıflandırmasına uygulanması konusundaki çalışması dünya çapında yankı uyandırdı.
1961'de kurulan Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nde (ODTÜ) Fizik Bölümü'nün kurulmasına öncülük etti ve profesör olarak görev yaptı. ODTÜ'de teorik fizik araştırma grubunun temellerini attı.
1965'te ABD'ye geçerek Yale Üniversitesi Fizik Bölümü'nde profesör olarak göreve başladı. Yale'de J. Willard Gibbs Profesörü unvanını aldı. 1992'deki vefatına kadar Yale'de araştırma ve eğitim faaliyetlerini sürdürdü.
Gürsey'in bilimsel katkıları birçok alanda devrim niteliğindedir. Parçacık fiziğinde SU(6) simetri grubu çalışması, kuarkların spin ve lezzet (flavor) serbestlik derecelerini birleştiren ilk başarılı girişimlerden biri olmuştur. İstisnai Lie grupları — özellikle E₆, E₇, E₈ ve F₄ — ile fiziksel teoriler arasındaki ilişkileri derinlemesine araştırmıştır. Oktoniyon (sekizlik sayılar) ve kuaterniyon yapılarının parçacık fiziğindeki rolünü ortaya koyan çalışmaları, sicim teorisi ve süpersimetri alanlarında yeni ufuklar açmıştır.
1969'da Oppenheimer Ödülü'nü aldı. 1986'da teorik fizik alanında verilen en prestijli ödüllerden biri olan Wigner Madalyası'na layık görüldü. TÜBA Onursal Üyeliği ve çeşitli uluslararası akademilerin üyelikleri de dahil pek çok onur ve ödül kazandı. Nobel Fizik Ödülü'ne aday gösterilmesi, Türkiye'de büyük bir gurur kaynağı olmuştur.
Feza Gürsey, 13 Nisan 1992'de New Haven, Connecticut'ta vefat etti. Türkiye'de ODTÜ ve Boğaziçi Üniversitesi bünyesinde onun adını taşıyan enstitü ve araştırma merkezleri kurulmuştur. Feza Gürsey Enstitüsü, Türkiye'nin teorik fizik ve matematik alanlarındaki en önde gelen araştırma merkezlerinden biri olarak faaliyetlerini sürdürmektedir.
Eğitim Hayatı
Kariyer Kronolojisi
Yayınevleri
Üretim Dönemleri
Kiral Simetri ve Alan Teorisi Dönemi
İstanbul'da kiral simetri, konformal değişmezlik ve spinör alan teorisi üzerine ilk temel çalışmaların gerçekleştirildiği dönem.
Simetri ve Grup Teorisi Devrimi
SU(6) simetri uygulamaları, hadron sınıflandırması ve parçacık fiziğinde grup teorisinin çığır açan kullanımlarını içeren en verimli araştırma dönemi.
İstisnai Yapılar ve Oktoniyon Dönemi
İstisnai Lie grupları, oktoniyon cebiri, bölünme cebirleri ve bunların birleşik alan teorileriyle ilişkilerinin araştırıldığı olgunluk dönemi.
Düşünsel Çizgi
Feza Gürsey, grup teorisinin parçacık fiziğine uygulanmasında çığır açan çalışmalarıyla tanınır. SU(6) simetri grubunun hadron sınıflandırmasına uygulanması, spin ve lezzet serbestlik derecelerinin birleştirilmesinde öncü bir adım olmuştur. İstisnai Lie grupları — özellikle E₆ — üzerindeki çalışmaları, büyük birleşik teorilerin (GUT) gelişimine zemin hazırlamıştır. Oktoniyon ve kuaterniyon cebirsel yapılarının fizikteki potansiyel rolünü sistematik biçimde araştıran Gürsey, standart modelin ötesindeki fizik arayışlarına matematiksel derinlik kazandırmıştır. Kiral simetri ve konformal alan teorisi üzerine erken dönem çalışmaları da kuantum alan teorisinin gelişimine katkı sağlamıştır.
Eğitim ve Oluşum Dönemi (1940-1951)
1940–1951İstanbul Üniversitesi'nde lisans eğitimi; Imperial College London'da doktora; Cambridge'de araştırma. Klasik mekanik, kuantum mekaniği ve relativistik alan teorisinin temellerini öğrendiği dönem.
İstanbul ve Kiral Simetri Dönemi (1951-1957)
1951–1957İstanbul Üniversitesi'nde doçentlik; kiral simetri ve konformal değişmez dalga denklemleri üzerine ilk önemli çalışmalar. Türkiye'de teorik fizik geleneğinin oluşumuna katkı.
ABD ve SU(6) Çığır Açma Dönemi (1957-1965)
1957–1965Brookhaven, Princeton IAS ve ODTÜ'de araştırma ve öğretim; SU(6) simetri grubunun hadron sınıflandırmasına uygulanmasıyla dünya çapında tanınma; NATO Yaz Okulu organizasyonu; parçacık fiziğinde grup teorisi uygulamalarının doruk noktası.
Yale ve İstisnai Gruplar Dönemi (1965-1980)
1965–1980Yale Üniversitesi'nde J. Willard Gibbs Profesörü olarak araştırma ve eğitim; istisnai Lie grupları, E₆ tabanlı gauge teorileri ve oktoniyon yapılarının fizikteki rolü üzerine derinleşen çalışmalar. Oppenheimer Ödülü.
Olgunluk ve Miras Dönemi (1980-1992)
1980–1992Oktoniyon ve kuaterniyon yapılarının fiziğe uygulamalarını derinleştiren çalışmalar; Jordan cebirleri, bölünme cebirleri ve süpersimetri bağlantıları. Wigner Madalyası. Nobel adaylığı. Genç fizikçilerin yetiştirilmesi.
Kamusal Faaliyetler
Uzmanlık Alanları & Kavramlar
Uzmanlık Alanları
Temel Kavramlar
Vefatı
1992 — 13 Nisan'da New Haven, Connecticut'ta vefat etti
Toplam 4 eser · Kronolojik sıralama (yeniden eskiye)
Akademik Makaleler
Relation of Charge Independence and Baryon Conservation to Pauli's Transformation
On a Conform-Invariant Spinor Wave Equation
A Universal Gauge Theory Model Based on E₆
Quark Structure and Octonions
On the Role of Division, Jordan and Related Algebras in Particle Physics
A New Approach to the SU(6) Theory
Octonionic Hilbert Spaces, the Poincaré Disk, and Non-Associative Gauge Fields
Exceptional Gauge Groups and Quantum Theory
Reformulation of General Relativity in Accordance with Mach's Principle
On the Symmetries of Strong and Weak Interactions
Konferans Bildirileri
Group Theoretical Methods in Elementary Particle Physics
Octonionic Structures in Particle Physics
Exceptional Groups in Physics
Non-Associative Algebras in Physics
Program Serileri
Düzenli yayınlanan program ve seri içerikler
Feza Gürsey - TRT Belgeseli
TRTTRT tarafından hazırlanan, Feza Gürsey'in hayatını, bilimsel katkılarını ve Türk bilim tarihindeki yerini ele alan belgesel program.
Konferanslar
1 konferans ve panel kaydı
Videolar
2 video kaydı
Akademik Görevler
Araştırmacı — Cambridge Üniversitesi
Doçent — İstanbul Üniversitesi
Araştırmacı — Brookhaven Ulusal Laboratuvarı
Araştırma Üyesi (Member) — Princeton Üniversitesi, Institute for Advanced Study
Profesör — Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ)
J. Willard Gibbs Profesörü — Yale Üniversitesi
Ödüller
Oppenheimer Ödülü
Teorik fizik alanında üstün başarı gösteren bilim insanlarına verilen prestijli ödül; parçacık fiziğinde simetri ve grup teorisi çalışmaları nedeniyle verildi.
Wigner Madalyası
Grup teorisinin fizikteki uygulamalarına olağanüstü katkıları nedeniyle verilen uluslararası ödül.
TÜBİTAK Bilim Ödülü
Türkiye'nin en yüksek bilim ödülü; teorik fizik alanındaki uluslararası düzeydeki katkıları nedeniyle verildi.
TÜBA Onursal Üyeliği
Türkiye Bilimler Akademisi tarafından bilime katkıları nedeniyle onursal üyeliğe seçildi.
İnönü Armağanı (Fen Bilimleri)
Fen bilimleri dalında Türkiye'nin en saygın ödüllerinden biri; teorik fizik çalışmaları nedeniyle verildi.
Collège de France Madalyası
Fransa'nın en saygın akademik kurumu tarafından fizik alanındaki katkıları nedeniyle verilen madalya.
Nobel Fizik Ödülü Adaylığı
Parçacık fiziğinde simetri ve grup teorisi uygulamalarındaki çığır açan çalışmaları nedeniyle Nobel Fizik Ödülü'ne aday gösterildi.
Tez Danışmanlıkları
Dual Theory for Free Fermions
Octonionic Quantum Mechanics and Non-Associativity
Kurumsal Roller
Kurucu Akademisyen — ODTÜ Fizik Bölümü
ODTÜ Fizik Bölümü'nün kuruluşunda ve uluslararası standartlara kavuşmasında belirleyici akademik liderlik üstlendi. Türkiye'de teorik fizik araştırma geleneğinin temellerini attı.
İlham Kaynağı ve İsim Babası — Feza Gürsey Enstitüsü (Boğaziçi Üniversitesi)
Ölümünden sonra onuruna kurulan enstitü, Türkiye'nin teorik fizik ve matematik alanlarında en önde gelen araştırma merkezlerinden biri olarak faaliyet göstermektedir.
Fellow — Amerikan Fizik Derneği (American Physical Society)
Amerikan Fizik Derneği'nin Fellow üyesi olarak seçildi.
Zaman Çizelgesi
7 Nisan'da İstanbul'da doğdu
Galatasaray Lisesi'nden mezun oldu
İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Matematik-Fizik Bölümü'nden lisans derecesiyle mezun oldu
Imperial College London'da teorik fizik alanında doktora derecesini aldı
İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi'nde doçent olarak göreve başladı
İnönü Armağanı'nı (Fen Bilimleri dalı) aldı
Konformal değişmez spinör dalga denklemi üzerine makalesini Il Nuovo Cimento'da yayımladı
ABD'ye giderek Brookhaven Ulusal Laboratuvarı'nda araştırmacı olarak çalışmaya başladı
Yük bağımsızlığı ve baryon korunumu ile Pauli dönüşümü ilişkisini kuran makalesini Physical Review'da yayımladı
Princeton Üniversitesi Institute for Advanced Study'de araştırma üyesi olarak görev almaya başladı
ODTÜ Fizik Bölümü'nde profesör olarak göreve başladı; bölümün kuruluşuna öncülük etti
İstanbul'da NATO İleri Araştırma Enstitüsü Yaz Okulu'nu organize etti
SU(6) simetri grubunun hadron sınıflandırmasına uygulanması üzerine çığır açan makalesini yayımladı
Group Theoretical Concepts and Methods in Elementary Particle Physics adlı derleme eserin editörlüğünü yaptı
Yale Üniversitesi Fizik Bölümü'nde profesör olarak göreve başladı
Oppenheimer Ödülü'nü aldı
TÜBİTAK Bilim Ödülü'nü aldı
Kuark yapısı ve oktoniyon ilişkisini inceleyen makalesini Journal of Mathematical Physics'te yayımladı
E₆ tabanlı evrensel gauge teorisi modelini Physical Review Letters'da yayımladı
Wigner Madalyası'na layık görüldü
13 Nisan'da New Haven, Connecticut'ta vefat etti
Boğaziçi Üniversitesi bünyesinde Feza Gürsey Enstitüsü kuruldu
Entelektüel Gelişim Dönemleri
Eğitim ve Oluşum Dönemi (1940-1951)
1940–1951İstanbul Üniversitesi'nde lisans eğitimi; Imperial College London'da doktora; Cambridge'de araştırma. Klasik mekanik, kuantum mekaniği ve relativistik alan teorisinin temellerini öğrendiği dönem.
İstanbul ve Kiral Simetri Dönemi (1951-1957)
1951–1957İstanbul Üniversitesi'nde doçentlik; kiral simetri ve konformal değişmez dalga denklemleri üzerine ilk önemli çalışmalar. Türkiye'de teorik fizik geleneğinin oluşumuna katkı.
ABD ve SU(6) Çığır Açma Dönemi (1957-1965)
1957–1965Brookhaven, Princeton IAS ve ODTÜ'de araştırma ve öğretim; SU(6) simetri grubunun hadron sınıflandırmasına uygulanmasıyla dünya çapında tanınma; NATO Yaz Okulu organizasyonu; parçacık fiziğinde grup teorisi uygulamalarının doruk noktası.
Yale ve İstisnai Gruplar Dönemi (1965-1980)
1965–1980Yale Üniversitesi'nde J. Willard Gibbs Profesörü olarak araştırma ve eğitim; istisnai Lie grupları, E₆ tabanlı gauge teorileri ve oktoniyon yapılarının fizikteki rolü üzerine derinleşen çalışmalar. Oppenheimer Ödülü.
Olgunluk ve Miras Dönemi (1980-1992)
1980–1992Oktoniyon ve kuaterniyon yapılarının fiziğe uygulamalarını derinleştiren çalışmalar; Jordan cebirleri, bölünme cebirleri ve süpersimetri bağlantıları. Wigner Madalyası. Nobel adaylığı. Genç fizikçilerin yetiştirilmesi.
Üretim Dönemleri
Kiral Simetri ve Alan Teorisi Dönemi
İstanbul'da kiral simetri, konformal değişmezlik ve spinör alan teorisi üzerine ilk temel çalışmaların gerçekleştirildiği dönem.
Simetri ve Grup Teorisi Devrimi
SU(6) simetri uygulamaları, hadron sınıflandırması ve parçacık fiziğinde grup teorisinin çığır açan kullanımlarını içeren en verimli araştırma dönemi.
İstisnai Yapılar ve Oktoniyon Dönemi
İstisnai Lie grupları, oktoniyon cebiri, bölünme cebirleri ve bunların birleşik alan teorileriyle ilişkilerinin araştırıldığı olgunluk dönemi.
Alıntılar
"Fiziğin en derin sırları, matematiğin en soyut yapılarında gizlidir."
"Doğanın simetrileri, onun en temel yasalarının ifadesidir. Simetriyi anlamak, doğayı anlamaktır."
"Oktoniyon cebiri, fizikçilerin henüz tam olarak keşfetmediği bir hazine sandığıdır."
"Türkiye'de de dünya çapında bilim yapılabilir; bunun için gereken, yeteneğe güven ve sabırdır."
"Bir fizikçi için grup teorisi, doğanın dilini çözmek için en güçlü araçtır."
"İstisnai Lie grupları, doğanın bize sunduğu en zarif matematiksel yapılardır. Bunların fiziksel anlamını keşfetmek, kuşağımızın görevidir."
"Bilim insanı, bilinmeyenin sınırlarında yürüyen cesur bir kaşiftir."
"Matematiği fizikten, fiziği matematikten ayırmak, doğayı anlamaktan vazgeçmektir."
"Bir teoriyi güzel kılan şey, onun simetrileridir."
"Annem kimyager, babam doktordu. Bilim, evimizin havasıydı."
Kaynakça
Yale University Physics Department, Feza Gürsey Memorial Page .
Kaynağa Git →Bars, Itzhak; Raczka, R., Memorial Volume for Feza Gürsey .
MacTutor History of Mathematics, Feza Gürsey Biography .
Kaynağa Git →Boğaziçi Üniversitesi, Feza Gürsey Enstitüsü .
Kaynağa Git →TÜBİTAK, Feza Gürsey Biyografisi .
Kaynağa Git →Ramond, Pierre, Feza Gürsey's Contribution to Particle Physics .
Vikipedi, Feza Gürsey - Vikipedi .
Kaynağa Git →Gürsey, Feza (ed.), Group Theoretical Concepts and Methods in Elementary Particle Physics (1964). Gordon and Breach .
Bars, Itzhak; Günaydin, Murat, Feza Gürsey and the Role of Octonions in Physics .
Encyclopaedia Britannica, Feza Gürsey .
Bu sayfada bir hata mı var?
Hata Bildir